O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Wielki mistyfikator - choroba Addisona u psów

 

WSTĘP

 

Choroba Addisona (łac. morbus Addisoni) jest również rozpoznawana pod nazwą pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy. Schorzenie to dotyczy układu dokrewnego i oznacza przewlekły niedobór hormonów produkowanych przez korę nadnerczy w wyniku zniszczenia struktur tego gruczołu dokrewnego. W wyniku nieprawidłowego wytwarzania hormonów przez korę nadnerczy dochodzi do rozległych zaburzeń metabolicznych w organizmie, które manifestują się szerokim wachlarzem niespecyficznych objawów o różnym stopniu nasilenia.

 

Nazwa choroby pochodzi od nazwiska jej odkrywcy - angielskiego lekarza i naukowca -  Thomasa Addisona, który jako pierwszy opisał jej objawy i przyczyny w pracy pt: "On the Constitutional and Local Effects of Disease of the Suprarenal Capsules", w 1855 roku. Dopiero niemal 100 lat później, bo w 1953 roku, w literaturze weterynaryjnej pojawiły się wzmianki o zdiagnozowaniu tej jednostki chorobowej również u psów.

 

Choroba ma przewlekły i bardzo podstępny przebieg, który w fazie krytycznej tzw. przełomie nadnerczowym, może zakończyć się śmiercią zwierzęcia. Rozwija się powoli, a objawy stopniowo narastają w ciągu wielu dni, tygodni, a nawet miesięcy. Do ich wyraźniej manifestacji dochodzi zazwyczaj wówczas, gdy ok. 90% tkanki kory nadnerczy ulegnie zniszczeniu, aczkolwiek dostępne badania pokazują, że ok. 10% zwierząt z niedoczynnością kory nadnerczy wykazuje oznaki choroby dopiero w trakcie zaistnienia "bodźca stymulującego" tj. sytuacji stresowej, w której zapotrzebowanie na hormony produkowane przez korę nadnerczy bardzo wzrasta.

Zdradziecka natura schorzenia polega na tym, że w trakcie toczącego się procesu chorobowego możliwe są okresy zaostrzenia choroby, jak również fazy pozornie wolne od jakichkolwiek dolegliwości. To właśnie szeroki wachlarz objawów i nieregularność ich występowania sprawia, że przez wielu właścicieli psów pierwsze symptomy choroby są bagatelizowane, albo przypisywane innym schorzeniom. Ale nie tylko właściciele czworonogów mają problem z wychwyceniem nieprawidłowości. Poprawne zdiagnozowanie tej jednostki chorobowej również dla lekarzy weterynarii stanowi nie lada wyzwanie, i nie bez kozery, ta przypadłość zdrowotna, w terminologii angielskiej, określana jest mianem "the great pretender", co w wolnym tłumaczeniu oznacza mniej więcej tyle co: "wielki mistyfikator".

 

Choroba ta dotyka niemal wszystkie rasy psów, ale ze względu na to, że jest tak rzadko poprawnie diagnozowana, to uważa się, że jej występowanie wśród psiej populacji nie jest wysokie (dane szacunkowe określają jej częstotliwość na 0.36% do 0.5% na 1000 badanych zwierząt). Dlaczego zatem postanowiliśmy przygotować artykuł poświęcony właśnie tej chorobie? Niestety tak się składa, że od jakiegoś czasu przypadki tego schorzenia są notowane w naszej rasie (również w Polsce), stąd też przybliżenie tego tematu wydaje nam się bardzo zasadne.

 

A, B, C ANATOMII …

 

Nadnercza - położenie i budowa

Nadnercza (glandulae suprarenales, adrenales) są parzystymi narządami leżącymi w jamie brzusznej w przestrzeni zaotrzewnowej. U psa nadnercza znajdują się po obu stronach kręgosłupa, za żołądkiem w lokalizacji przednio-przyśrodkowej do odpowiadającej im nerki. Narządy te rozmieszczone są asymetrycznie. Prawe nadnercze położone jest bliżej prawej wnęki nerkowej, na poziomie 13-go kręgu piersiowego i u psów ras dużych przebiera kształt wydłużonego przecinka. Lewe nadnercze położone jest na poziomie drugiego kręgu lędźwiowego, bardziej przednio w stosunku do towarzyszącej mu nerki. Kształtem przypomina wygiętą łupinę orzecha nerkowca. Każde nadnercze otoczone jest torebką włóknistą wysyłającą wypustki w głąb miąższu.  Długość nadnerczy wynosi przeciętnie 2-3 cm, a ich waga zamyka się w kilku gramach (wymiary nadnercza psa rasy dużej/olbrzymiej mieszczą się w granicach: 2.5-3 x 1 x 0.5 cm).

 

Mimo iż nadnercza są malutkimi narządami, to ich skromne gabaryty nie powinny nikogo zwieść, ponieważ te dwa gruczoły są niezbędne do życia!. Nadnercza należą do gruczołów dokrewnych, zwanych również gruczołami wydzielania wewnętrznego i wraz z przysadką mózgową, tarczycą, przytarczycami, grasicą, trzustką i gruczołami płciowymi tworzą układ dokrewny. Choć gruczoły dokrewne nie tworzą całości anatomicznej, to czynnościowo są ze sobą ściśle powiązane. Odpowiedzialne są bowiem za wytwarzanie substancji zwanych hormonami, które uwalniane są bezpośrednio do krwi i wraz z nią oraz chłonką docierają do wszystkich tkanek ustroju, gdzie oprócz układu nerwowego lub wspólnie z nim, regulują czynności poszczególnych narządów organizmu. Nie trudno się zatem domyślić, że unaczynienie nadnerczy musi być dobrze rozwinięte, a przepływ krwi zapewniony na stałym i wysokim poziomie. Warto dodać, że po tarczycy, to właśnie w nadnerczach na 1 g ich wagi przypada największy przepływ krwi. Za unaczynienie nadnerczy i dostarczenie substancji odżywczych wraz z tlenem odpowiada sieć wielu małych naczyń, które mogą wywodzić się z aorty brzusznej, tętnicy nerkowej, tętnicy lędźwiowej, tętnicy przeponowo-brzusznej i tętnicy krezkowej przedniej. Po perfuzji gruczołu, naczynia żylne z kolei transportują krew z zawartością dwutlenku węgla oraz innych końcowych produktów przemiany materii (w tym również z wydzielanymi hormonami), w kierunku serca. Pula krwi zbierana jest przez żyły nadnerczowe, które następnie uchodzą bezpośrednio do żyły głównej tylnej lub jednego z jej dopływów. Naczynia chłonne tworzą sieć w torebce i w miąższu gruczołu. Z wnętrza gruczołu wychodzą pnie biegnące z naczyniami żylnymi, które prowadzą chłonkę do węzłów lędźwiowych. Unerwienie pochodzi głównie z układu współczulnego z włókien współczulnych zwoju trzewnego prawego i lewego, zwoju krezkowego przedniego oraz zwoju aortowo-nerkowego lewego i prawego.

 

Każde nadnercze składa się z części zewnętrznej, czyli kory nadnerczy (cortex) oraz wewnętrznej, zwanej rdzeniem nadnerczy (medulla). Obie warstwy różnią się zarówno budową, jak i czynnościami. Powstają bowiem z innych tkanek zarodkowych i pełnią inne funkcje w systemie. Kora nadnerczy rozwija się z mezodermy, zaś rdzeń nadnerczy powstaje z grzebienia nerwowego ektodermy, który wykształca się z neuroektodermy - jej protoplastką jest ektoderma. Część korowa stanowi ok. 80-90% całego nadnercza, natomiast część rdzeniowa - odpowiednio 10-20%.

 

Kora nadnerczy otoczona jest torebką łącznotkankową, ma barwę żółtą i zbudowana jest z wielościennych komórek wydzielniczych ułożonych warstwowo, biegnących promieniście od strefy rdzeniowej. W korze możemy wyróżnić trzy warstwy:

  • warstwę kłębkowatą (zona glomerulosa)

    jest to najbardziej zewnętrznie położona, cienka warstwa (stanowi 15% całości kory), zbudowana z kulistych lub owalnych skupisk komórek walcowatych ułożonych po łuku. Jądra mają kształt kulisty. Gładka siateczka śródplazmatyczna jest dość dobrze rozwinięta i tworzy system łączących się kanalików. Mitochondria są liczne i mają układ grzebieni. Krople lipidów występują nielicznie;

  • warstwę pasmowatą (zona fasciculata)

    jest to najgrubsza warstwa stanowiącą około 70% całości kory, która położona jest środkowo. Zbudowana jest z komórek wydzielniczych, które układają się w równoległe kolumny. W skład każdej kolumny wchodzi jedna lub dwie cienkie komórki, które oddzielone są widoczną kapilarą. Komórki te mają kształt prostopadłościanu lub wielościanu. W ich wnętrzu znajduje się pęcherzykowate jądro ułożone centralnie (często występują komórki zawierające dwa jądra), które spoczywa/ją w cytoplazmie wypełnionej licznymi wewnątrzkomórkowymi ziarnami lipidowymi. Mitochondria są mniej liczne i mają znacznie mniejsze rozmiary, niż w komórkach warstwy kłębkowatej;

  • warstwę siatkowatą (zona reticularis)

    jest to najbardziej wewnętrznie zlokalizowana warstwa, która wypełnia ostatnie, 15% wolnej powierzchni kory. Ta warstwa podobnie, jak warstwa pasmowata zbudowana jest z komórek o kształcie wielkościennym, jednak znacznie mniejszych rozmiarów. Komórki te układają się w swobodne pasma tworzące określoną strukturę w formie siatki. Komórki tej warstwy zawierają mniejszą ilość lipidów, za to więcej ziaren lipofuscyny. Ponieważ komórki budujące warstwę siatkowatą wypełnione są gęstą, ziarnistą cytoplazmą, to przez niektórych badaczy nazywane są "komórkami kompaktowymi".

Rdzeń kory nadnerczy ma barwę ciemniejszą, niż kora nadnerczy i jego schemat budowy jest bardziej jednorodny. Rdzeń zasadniczo składa się z dużych komórek wydzielniczych o wielobocznym kształcie, które ułożone są w pasma, a cała struktura przypomina sieć. W oczkach tego układu rozlokowana jest silnie rozbudowana pajęczyna naczyń włosowatych i żylnych. W skład komórek tworzących rdzeń wchodzi duże jądro, które jest otoczone zasadochłonną cytoplazmą zawierającą ziarna wypełnione katecholaminą. Komórki te ulegają zabarwieniu pod wpływem soli chromu i dlatego też nazywane są chromafinowymi.

Rdzeń nadnercza u psów posiada bardzo zróżnicowaną populację komórek. U osobników dorosłych występują trzy rodzaje komórek nadnercza:

  • komórki adrenalino twórcze (66-75%);

  • komórki noradrenalino twórcze (25-33%);

  • komórki zawierające małe granulki SGC (1-4%). Te komórki różnią się od pozostałych komórek wysokim stosunkiem wielkości jądra do zawartości cytoplazmy, a także tym, że zawierają tylko kilka ziaren wypełnionych katecholaminą, których średnica zazwyczaj nie przekracza 100 do 200 nm.

W rdzeniu dodatkowo znajdują się także komórki nerwowe należące do części współczulnej układu autonomicznego. 

Każda z ww. części nadnercza odpowiedzialna jest za wytwarzanie określonych hormonów, które regulują czynność różnych układów w organizmie. Kora wytwarza glikokortykosteroidy, mineralokortykosteroidy oraz niewielką ilość hormonów płciowych (androgenów). Natomiast w rdzeniu nadnerczy wytwarzane są wspomniane wyżej katecholaminy.

 

 

 

widok nadnercza lewego w badaniu USG widok nadnercza prawego w badaniu USG

 

HORMONY NADNERCZY

 

Według definicji hormony są związkami chemicznymi (nośnikami informacji) o różnorodnej budowie, które są niezbędne do podtrzymania wewnętrznej równowagi organizmu (homeostazy). Związki te są produkowane przez gruczoły dokrewne, które razem tworzą układ endokrynologiczny (wydzielniczy). Pod względem biochemicznym hormony dzielą się na dwie podstawowe grupy: hormony peptydowe, czyli białkowe (rozpuszczalne w wodzie), i hormony steroidowe (rozpuszczalne w tłuszczach). Różnicom budowy chemicznej odpowiadają także różnice w mechanizmie działania hormonów.

 

Jedną ze składowych układu endokrynologicznego są nadnercza, które produkują różne rodzaje niezbędnych do życia hormonów. W warstwie korowej wytwarzane są glikokortykosteroidy, mineralokortykosteroidy oraz niewielka ilość hormonów płciowych (androgenów). Hormony te noszą nazwę steroidowych, bowiem powstają z cholesterolu (lipidu z grupy steroidów). Lipidowy charakter tych hormonów sprawia, że są one źle rozpuszczalne w środowisku wodnym. Możliwość transportu w środowisku wodnym zapewniają im jednak kompleksy z białkami osoczowymi. Jednocześnie hydrofobowe właściwości tych hormonów ułatwiają im pokonywanie bariery komórkowej i wiązane są one bezpośrednio z receptorami cytoplazmatycznymi komórek docelowych.

 

Wspólną cechą hormonów steroidowych jest szkielet steroidowy, czyli podstawowy układ czterech sprzężonych pierścieni węglowych. W zależności od rodzaju steroidu szkielet ten może być w różny sposób rozbudowany o dodatkowe atomy węgla. Do układów tych mogą być także przyłączone rozmaite grupy funkcyjne, zmieniające w szerokim zakresie ich aktywność biologiczną. Steroidy kory nadnerczy zawierają albo 19 albo 21 atomów węgla (C). Steroidy z 19 atomami węgla wykazują głównie aktywność androgenną, natomiast steroidy z 21 atomami węgla mogą mieć właściwości glikokortykosteroidów lub mineralokortykosteroidów.

 

W rdzeniu nadnerczy wytwarzane są katecholaminy, które powstają w komórkach chromochłonnych rdzenia z aminokwasu białkowego - tyrozyny - w sześciu kolejnych etapach przemian. Katecholaminy stanowią grupę hormonów białkowych i są rozpuszczalne w wodzie. We krwi w 50% krążą związane z białkami osocza. Hormony białkowe są rozpoznawane przez receptory błony komórkowej. Interakcja hormon-receptor wywołuje szereg wydarzeń, które ostatecznie prowadzą do przekazania informacji niesionej przez dany hormon. Katecholaminy posiadają strukturę pierścienia benzenowego z dwiema grupami hydroksylowymi i bocznym łańcuchem etylowym połączonym z końcową grupą aminową.

 

Schemat nr 1. Synteza hormonów steroidowych kory nadnerczy

 

Glikokortykosteroidy

21-węglowe steroidy produkowane w warstwie pasmowatej kory nadnerczy. Najważniejszymi endogennymi glikokortykoidami u psów są: kortyzol i kortykosteron, a minimalne znaczenie odgrywa kortyzon. Sposób powstawania glikokortykosteroidów został przedstawiony na schemacie nr 1. Biologiczna aktywność glikokortykosteroidów jest uwarunkowana obecnością grupy hydroksylowej w pozycji C¹¹ cząsteczki steroidu. Utlenienie tej grupy powoduje przekształcenie związku w postać nieaktywną. Stąd też kortyzol i kortykosteron są aktywnymi biologiczne steroidami, a kortyzon jest steroidem nieaktywnym. Wytworzone przez nadnercza hormony uwalniane są do krwi, gdzie wiążą się z transkortyną (CBG) oraz albuminą. Warto podkreślić, że tylko niewielki procent tych hormonów krąży we krwi w postaci wolnej zachowując swoją biologiczną aktywność.

 

Glikokortykosteroidy wywierają różnorodne wpływy na psi organizm. W stężeniu fizjologicznym są niezbędne do utrzymania homeostazy. Ogólnie rzecz ujmując można napisać, że są ważnymi regulatorami metabolizmu węglowodanów, białek i lipidów.

 

Glukokortykoidy pobudzają glukoneogenezę poprzez wzmożenie proteolizy (która dostarcza aminokwasów glukogennych) oraz aktywację kluczowych enzymów glukoneogenezy. Wzmagają glikogenogenezę poprzez aktywację syntezy glikogenowej. W stężeniach fizjologicznych glikokortykosteroidy działają anabolicznie, stymulując syntezę białek i RNA, zwiększają też odkładanie się glikogenu w wątrobie i utrzymują prawidłową pobudliwość mięśni. Natomiast w dużych ponad-fizjologicznych stężeniach działają katabolicznie na białka, zwłaszcza na białka mięśni i tkankę łączną. Hormony te wywierają również wpływ na gospodarkę lipidową, działając bezpośrednio na komórki tłuszczowe. Pobudzają lokalnie lipolizę, a jednocześnie lipogenezę w innych częściach ciała.

 

Glikokortykosteroidy silnie działają na mechanizmy odpornościowe organizmu. Osiągają ten efekt poprzez hamowanie niektórych reakcji immunologicznych, pobudzanie rozpadu limfocytów, hamowanie migracji leukocytów do tkanek objętych procesem zapalnym i zmniejszanie biosyntezy mediatorów procesu zapalnego, jak prostaglandyn i leukotrienów. Hormony te hamują także proliferację fibroblastów, zmniejszają powstawanie ziarniny i tym samym powodują niedostateczne ograniczenie ogniska zakaźnego, co z kolei sprzyja rozprzestrzenianiu się zakażenia bakteryjnego czy też grzybiczego.

 

Pośrednio hormony te oddziałują na prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową (regulacja wydalania wody przez nerki i retencja sodu w nerkach), a przez hamowanie uwalniania wazopresyny i stymulację syntezy angiotensynogenu w wątrobie wpływają na utrzymanie prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi. Stąd też wykazują umiarkowane działanie mineralokortykosteroidowe. Glikokortykosteroidy warunkują również prawidłową objętość minutową serca (tzw. rzut serca), a także mają swój udział w gospodarce wapniowo-fosforanowej. W stężeniach fizjologicznych odpowiadają za prawidłową mineralizację kości.

 

Wraz z hormonami rdzenia nadnerczy glikokortykosteroidy decydują o tym, jak organizm zareaguje na sytuację stresową. W takich stanach wydzielane są zazwyczaj w bardzo dużych ilościach i ze zwielokrotnioną siłą oddziałują na poszczególne (wyżej opisane) procesy zachodzące w organizmie, dzięki temu organizm zostaje odpowiednio zaopatrzony w duże dawki energii, zwiększa się także jego wytrzymałość i wydolność, co sprawia iż adaptacja do nowych warunków może przebiec sprawnie, a zwierzę jest w stanie poradzić sobie z czynnikiem stresogennym, i tym samym może bez większego uszczerbku przetrwać zagrożenie.

 

Niestety, o ile w sytuacjach stresowych (które zazwyczaj zdarzają się epizodycznie i są krótkotrwałe) podwyższony poziom glikokortykosteroidów i pełna mobilizacja organizmu jest wskazana, tak przy przedłużającym się stresie ich nadmiar będzie niekorzystny dla organizmu, bowiem może prowadzić do zatrzymania w organizmie wody i sodu, utraty wapnia (odwapnienie i łamliwość kości), zbytniego odkładania tkanki tłuszczowej, stałego podwyższenia poziomu glukozy we krwi (insulinoodporność), nadciśnienia tętniczego, utraty masy mięśniowej czy zmniejszenia odporności.

 

Androgeny

są steroidami, pochodnymi androstanu, zbudowanymi z 19 atomów węgla. Warstwa siatkowata kory nadnerczy jest drugim po gruczole śródmiąższowym jądra (u samców) i jajnikami (u samic) miejscem wytwarzania tych hormonów płciowych. Fizjologicznie występują u samców oraz w małych stężeniach u samic. Synteza androgenów została przedstawiona na schemacie nr 1.

 

Najbardziej znanym androgenem jest testosteron, a oprócz niego na uwagę zasługuje również jego prekursor dehydroepiandrosteron (DHEA). U samic testosteron w małych ilościach wytwarzany jest w jajnikach oraz w korze nadnerczy, a także powstaje w wyniku obwodowej konwersji produkowanego w nadnerczach androstendionu do testosteronu. U samców testosteron wytwarzany jest głównie przez jądra, a w o wiele mniejszej ilości również przez korę nadnerczy. Proces syntezy testosteronu został przedstawiony na schemacie nr 1.

 

Testosteron, to hormon androgeniczny, czyli jak sama jego nazwa wskazuje odpowiada za męskie cechy organizmu. W życiu płodowym testosteron wpływa m.in. na kształtowanie płci i cech płciowych. W okresie dojrzewania płciowego u samców odgrywa kluczową rolę w procesie spermatogenezy, odpowiada za wykształcanie się wtórnych cech płciowych oraz wywiera złożony wpływ na gruczoł krokowy i pęcherzyki nasienne. U obu płci reguluje popęd płciowy.

 

Oprócz testosteronu na uwagę zasługuje również dehydroepiandrosteron (DHEA). DHEA ulega w tkankach obwodowych przemianie w inne steroidy o działaniu androgennym i estrogennym: androstenediol, androstenedion, estron, estradiol, testosteron i estriol. DHEA wpływa na komórki i tkanki bezpośrednio sam, jak również poprzez aktywne metabolity o działaniu estrogennym i androgennym. Ponadto działa ośrodkowo kompetycyjnie w stosunku do wytwarzania kortyzolu. DHEA wraz z kortyzolem odgrywa znaczącą rolę w reakcji organizmu na stres. Ponieważ DHEA i jego metabolity wywierają efekty antagonistyczne w stosunku do działania kortyzolu, to naukowcy podejrzewają, że DHEA bierze udział w mechanizmach wygaszania reakcji stresowej i przywracania homeostazy ustroju. Ponadto prowadzone badania pokazują, że hormon ten ma działanie przeciwdepresyjne, przeciwlękowe i zmniejsza poziom agresji.

 

Androgeny wytwarzane w nadnerczach pełnią ważną rolę prekursorów estrogenów (hormonów płciowych żeńskich). U samców estrogeny są w niewielkich ilościach produkowane przez jądra i korę nadnerczy, natomiast u samic bezpośrednim substratem do ich syntezy w jajnikach (i w mniejszym stopniu w innych tkankach), przy użyciu aromatazy jest wytwarzany w korze nadnerczy androstendion i również pozyskiwany m.in. kory nadnerczy testosteron. Mimo iż estrogeny są przede wszystkim hormonami żeńskimi, to służą obu płciom, choć w nieco inny sposób.

 

Androgeny u obu płci wykazują działanie anabolizujące na cały organizm, a w szczególności na tkankę mięśniową. Oprócz funkcji związanych z układem rozrodczym u obu płci ich właściwości wykorzystywane są w obrębie kości, mięśni, skóry, układu krwiotwórczego czy ośrodkowego układu nerwowego.

 

Regulacja wydzielania glikokortykosteroidów i androgenów nadnerczowych

Wydzielanie glikokortykosteroidów i androgenów nadnerczowych zależne jest od przysadkowego hormonu adrenokortykotropowego (kortykotropiny - ACTH). Wydzielanie glikokortykosteroidów i androgenów nadnerczowych pozostaje pod kontrolą osi podwzgórze-przysadka-kora nadnerczy (HPA). Podwzgórze stanowi wierzchołek tego układu. Przez całą dobę, nieustanie podwzgórze zbiera wszelkie informacje napływające z różnych źródeł. Na podstawie tych danych podwzgórze aktywuje szlak prowadzący do syntezy glikokortykosteroidów i androgenów. Na początku tej drogi z zakończeń neuronów podwzgórza wydzielany jest neurohormon: kortykoliberyna (CRH), która przechodzi przez naczynia wrotne przysadkowe do przedniego płata przysadki, gdzie stymuluje neurony kortykotropowe. Te zaś w komórkach kortykotropowych pobudzają wytwarzanie peptydu proopiomelanokortyny (POMC). Białko to jest cięte na różne peptydy, w tym m.in. na kortykotropinę (ACTH). Wyprodukowane ACTH przedostaje się do krwi, z którą dociera do kory nadnerczy. Gdy ACTH dotrze do ścian komórkowych nadnerczy, w komórce zachodzi reakcja łańcuchowa, która prowadzi do uwolnienia cząsteczek cholesterolu. Ten z kolei zostaje przekształcony w pregnenolon (PREG) - pierwszy hormon w kaskadzie nadnerczy, będący prekursorem do otrzymania kolejnych hormonów, z których w dalszej kolejności powstaną glikokortykosteroidy i androgeny. Bezpośrednio po syntezie glikokortykosteroidy i androgeny są uwalniane do krążenia w wyniku dyfuzji. Razem z krwią docierają do wszystkich części ciała i z powrotem do podwzgórza. Tam stężenie glikokortykosteroidów i androgenów zostanie "zmierzone" i w zależności od ich poziomu (fizjologiczny/niski/wysoki) zostaną ponownie wysłane odpowiednie sygnały do podwzgórza, które zainicjują cały proces od początku.

 

W osi podwzgórze-przysadka-nadnercza działają typowe dla układu endokrynnego dodatnie pobudzenia i ujemne sprzężenia zwrotne. Nie trudno się domyślić, że poziom glikokortykosteroidów, androgenów, kortykoliberyny i kortykotropiny są od siebie wzajemnie zależne. Glikokortykosteroidy, androgeny i ACTH nie są wydzielane na jednakowym poziomie w ciągu dnia. Stosują się one do dobowego cyklu czuwania i snu oraz zegara biologicznego. U psów szczyt wydzielania ACTH (w tym również glikokortykosteroidów i androgenów) przypada na wczesny ranek, po czym obniża się w ciągu całego dnia i najmniejsze stężenie notowane jest w godzinach późno wieczornych. Skoki w poziomie natężenia ilości hormonów mogą nastąpić gwałtownie, w momencie gdy organizm zostanie wystawiony na działanie sytuacji stresującej.

 

Regulacja wydzielania hormonów kory nadnerczy.

Oś podwzgórze-przysadka-kora nadnerczy - pobudzenia i ujemne sprzężenia zwrotne.

 

Mineralokortykosteroidy

21-węglowe steroidy produkowane w warstwie kłębkowatej kory nadnerczy. Główny mineralokortykoid, aldosteron, jest syntetyzowany w mitochondriach i retikulum endoplazmatycznym z progesteronu poprzez  metabolit pośredni - kortykosteron, w następstwie wielu powiązanych ze sobą reakcji katalizowanych przez różne enzymy. Proces syntezy aldosteronu został przedstawiony na schemacie nr 1. Około 95% całkowitej aktywności mineralokortykoidowej nadnerczy przypada na aldosteron, który krążąc we krwi w większości związany jest z białkami osocza. Oprócz niego na wymienienie zasługuje jeszcze jeden z pośrednich metabolitów na szlaku biosyntezy aldosteronu - deoksykortykosteron (DOC).

 

Wydzielanie aldosteronu jest pobudzane przede wszystkim przez angiotensynę II w układzie renina-angiotensyna-aldosteron (RAA) oraz przez wzrost kaliemii (stężenia potasu w surowicy). Układ renina-angiotensyna-aldosteron (RAA) opiera się na mechanizmie sprzężenia zwrotnego. ACTH, β-endorfina, endotelina i wazopresyna również wykazują stymulujący wpływ na syntezę tego hormonu, jednak ich działanie ma charakter drugorzędowy, a pobudzające działanie ACTH jest przejściowe. Z kolei syntezę tego hormonu hamują: przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP), somatostatyna, dopamina i tlenek azotu. Układ hormonalny renina-angiotensyna-aldosteron (RAA) jest jednym z najważniejszych układów kontrolujących gospodarkę wodną i elektrolitową organizmu oraz ciśnienie tętnicze krwi.

 

Początek układu RAA stanowią nerki, a dokładnie aparat przykłębuszkowy nefronu, gdzie produkowana jest renina, która powstaje z jej nieaktywnej formy proreniny. Wytarzanie tego enzymu jest pobudzane przez obniżenie ciśnienia w obrębie naczynia doprowadzającego krew do kłębuszka nerkowego, zmniejszenie ładunku sodu docierającego do komórek plamki gęstej zlokalizowanej w ścianie cewki dystalnej oraz pobudzenie receptorów beta-adrenergicznych komórek aparatu przykłębuszkowego. Pod wpływem reniny, białko osocza krwi, wytwarzane głównie w hepatocytach wątroby - angiotensynogen - jest przetwarzane w dekapeptyd - angiotensynę I. Sama angiotensyna I nie wykazuje żadnej aktywności biologicznej i dopiero przy pomocy enzymu konwertującego (ACE), w płucach, zostaje przekształcona do biologicznie aktywnej angiotensyny II. Zwiększone stężenie reniny automatycznie generuje większe ilości angiotensyny. Aldosteron (którego biosyntezę wydzielania przedstawiliśmy na schemacie nr 1) jest ostatnim ogniwem układu renina-angiotensyna. Aldosteron nasilając zwrotne wchłanianie sodu (Na), a tym samym zmniejszając stężenie potasu (K) w moczu pierwotnym oraz zatrzymując wodę (H₂O) i podnosząc ciśnienie krwi dopływającej do nerki (RR), hamuje z kolei wydzielanie reniny.

 

Regulacja wydzielania hormonów kory nadnerczy.

Układ renina-angiotensyna-aldosteron (RAA)

 

Podstawowym zadaniem aldosteronu i deoksykortykosteronu jest regulacja gospodarki wodno-elektrolitowej organizmu oraz kontrola ciśnienia tętniczego krwi. Przy czym należy podkreślić, że rola aldosteronu jest tutaj nadrzędna, bowiem działanie deoksykortykosteronu jest wielokrotnie słabsze. Obydwa hormony wpływają na skład mineralny i ilość wydalanego moczu. Dzięki ich działaniu sód przedostaje się do tkanek i do krwi, a jego zawartość w moczu spada. Za sprawą aldosteronu następuje wtórny wychwyt wody z moczu pierwotnego oraz organizm pozbywa się m.in. potasu. Hormon ten uaktywnia się gdy stężenie sodu we krwi jest zbyt małe oraz przy niskim ciśnieniu krwi. Działanie aldosteronu jest również powiązane z wazopresyną - wydzielanie obu zależy od ilości krwi przepływającej w organizmie. Zwężenie naczyń krwionośnych powoduje wzrost ciśnienia tętniczego, ale zmniejsza ilość krwi przepływającej przez nerki, co w konsekwencji wpływa na objętość wydalanego moczu. To z kolei oddziałuje na ilość procesów w nerkach i wydzielanie aldosteronu w nadnerczach.

 

Przewlekły hiperaldosteronizm prowadzi do hipokaliemii oraz hipernatremii i hiperwolemii, a tym samym jest odpowiedzialny za indukcję nadciśnienia tętniczego.

 

Katecholaminy

to organiczne związki chemiczne, produkowane głównie w komórkach chromochłonnych rdzenia nadnerczy, których prekursorem jest aminokwas - tyrozyna. Tyrozyna dostarczana jest organizmowi wraz z pożywieniem (białko), a także poprzez fenyloalaninę (ulegająca hydroksylacji w wątrobie). Do najbardziej znanych, a zarazem najbardziej znaczących katecholamin należą: adrenalina, noradrenalina i dopamina.

 

Ważnym kluczowym etapem w syntezie amin katecholowych jest hydroksylacja tyrozyny katalizowana przez enzym hydroksylazę tyrozynową,  6-metylo-tetrahydropterydynę, dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy - forma zredukowana NADPH, tlen cząsteczkowy i aktywator w postaci jonów dwuwartościowego żelaza. Po wprowadzeniu grupy wodorotlenowej do pozycji orto pierścienia benzenowego powstaje 1-3,4-dihydroksyfenyloalanina (DOPA). Przy udziale DOPA-dekarboksylazy, oraz fosforanu pirydoksalu, DOPA ulega dekarboksylacji w cytoplazmie do dopaminy (1-dihydroksyfenyloetyloamina). Ta z kolei jest pobierana do ziarnistości komórkowych, gdzie jej łańcuch boczny ulega utlenieniu dzięki β-hydroksylazie do 1-noradrenaliny. Reakcja zachodzi przy udziale jonów miedzi, tlenu cząsteczkowego, kwasu askorbinowego i kwasu fumarowego. Noradrenalina m.in. w cytoplazmie komórek chromochłonnych rdzenia nadnerczy ulega przekształceniu do adrenaliny. Proces polega na przeniesieniu grup metylowej z S-adenozynometioniny na grupę aminową noradrenaliny, przy udziale N-metylotransferazy.

 

Katecholaminy regulują własną syntezę na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, poprzez wpływ na hydroksylazę tyrozynową i β-hydroksylazę dopaminy. Wpływ na syntezę mają również ACTH, hormony kory nadnerczy, prostaglandyny E, angiotensyna II i bradykinina.

 

Katecholaminy uwalniane są do krwioobiegu pod wpływem różnych bodźców tj. pobudzenie nerwowe, silne przeżycia emocjonalne (strach, agresja) i inne czynniki stresowe, ból, obniżenie glukozy we krwi (hipoglikemia) oraz niektóre leki. A ich poziom w osoczu regulowany jest przez układ współczulny. Czynnikiem bezpośrednio pobudzającym komórki rdzenia do wydzielania amin katecholowych jest acetylocholina (neurotransmiter uwalniany na zakończeniach przedzwojowych włókien współczulnych). Rdzeń nadnerczy stanowi ogniwo w układzie nerwowym współczulnym i przy jego pobudzeniu następuje "wyrzucenie" amin katecholowych do krwioobiegu. Krążące hormony docierają do wielu narządów, tkanek i komórek, działając za pośrednictwem specjalnych receptorów α i β-adrenergicznych, stanowiących składnik błony komórkowej.

 

Adrenalina i noradrenalina oddziałują praktycznie na cały psi organizm. Co ciekawe, efekty działania adrenaliny i noradrenaliny w obrębie jednego narządu/układu mogą różnić się między sobą. Hormony te odgrywają decydującą rolę w mechanizmie stresu i odpowiadają za błyskawiczną reakcję organizmu na zagrożenie. Najbardziej charakterystyczne działania wspólne adrenaliny i noradrenaliny to: przyspieszenie tętna i zwiększenie siły skurczu serca, podwyższenie ciśnienia krwi, zwiększenie wydzielania reniny, rozszerzenie źrenic i oskrzeli (poprawa wydolności oddechowej), zmniejszenie motoryki jelit, obniżenie napięcia mięśni gładkich, regulacja poziomu cukru we krwi i mobilizacja spalania tkanki tłuszczowej. Warto zaznaczyć, że działanie metaboliczne oraz rozkurczające na mięśnie gładkie oskrzeli noradrenaliny jest o wiele słabsze, niż adrenaliny.

 

Natomiast dopamina oprócz działania na układ krążenia (podwyższa ciśnienie tętnicze, działa dodatnio na siłę skurczu mięśnia sercowego oraz rozszerza naczynia - głównie nerkowe) wpływa także na prawidłowe funkcjonowanie układu ruchu, reguluje koordynację, dba o prawidłowe napięcie mięśni oraz odgrywa istotną rolę w przetwarzaniu odczuć bólowych. Odpowiada również za emocje (np. pobudzenie, podniecenie, apatię) i reguluje stężenie innych hormonów (w tym przede wszystkim prolaktyny).

 

Schemat syntezy amin katecholowych

 

NIEDOCZYNNOŚĆ KORY NADNERCZY

 

Prawidłowa produkcja i wydzielanie hormonów z nadnerczy podlega kontroli wielu wyspecjalizowanych szlaków, które działają na zasadzie dodatnich pobudzeń i ujemnych sprzężeń zwrotnych. W efekcie produkcja, wydzielanie i ilość hormonów w organizmie zależna jest od poszczególnych składowych każdego układu. Wystarczy, by którykolwiek z elementów układu zawiódł, a w organizmie może dojść do wielu poważnych zaburzeń i stanów chorobowych.

 

Jednym ze schorzeń powodujących różnorodne konsekwencje jest niedoczynność kory nadnerczy, która oznacza zbyt małą ich aktywność i niewystarczające wytwarzanie hormonów glikokortykoidów i/lub mineralokortykoidów. W efekcie w organizmie krąży m.in. niewystarczająca ilość kortyzolu, aldosteronu i androgenów. Stan taki prowadzi do licznych nieprawidłowości.

Wyróżniamy:

  • pierwotną niedoczynność kory nadnerczy, która wynika z destrukcji kory nadnerczy w wyniku toczącego się procesu autoimmunologicznego (samoistna atrofia kory nadnerczy) i prowadzi do upośledzenia produkcji wszystkich hormonów kory nadnercza;

  • wtórną niedoczynność kory nadnerczy, która związana jest ze zbyt niską produkcją i wydzielaniem ACTH, z powodu zaburzeń wydzielniczych przysadki mózgowej, i tym samym w organizmie występuje niedobór glikokortykoidów;

  • atypową niedoczynność kory nadnerczy, w której podobnie, jak w pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy dochodzi do destrukcji kory nadnerczy, jednak z tą różnicą, iż dla odmiany nie produkuje ona odpowiedniej ilości glikokortykoidów. Z czasem atypowa choroba Addisona może przejść w postać pierwotną.

Przyczyny choroby

Skąd bierze się niedoczynność nadnerczy? Dotychczas nie poznano dokładnie procesów odpowiadających za niedoczynność kory nadnerczy, a powody występowania choroby mogą być bardzo różne. Nie mniej jednak na dzień dzisiejszy wymienia się kilka najistotniejszych czynników mających wpływ na rozwój schorzenia:

  1. Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy

    • autoimmunizacja - to aktualnie najczęstsza przyczyna choroby Addisona diagnozowana w przytłaczającej większości przypadków. Organizm zaczyna produkować przeciwciała przeciwko enzymom odpowiedzialnym za produkcję hormonów kory nadnerczy. Przeciwciała pobudzają napływ białych ciałek krwi i innych komórek do kory nadnerczy. Rozwija się stan zapalny. Prowadzi to do stopniowego niszczenia narządu i upośledza produkcję wszystkich hormonów kory nadnerczy. Przy postępującym stanie chorobowym i uszkodzeniu ponad 90% kory nadnerczy dochodzi praktycznie do zaprzestania produkcji zarówno glikokortykoidów, jak i mineralokortykoidów (w tym momencie pojawiają się kliniczne objawy choroby). Proces chorobowy toczy się dalej i w końcu prowadzi do całkowitego uszkodzenia funkcji kory nadnerczy, co przy braku wdrożenia odpowiedniego leczenia zazwyczaj kończy się tzw. przełomem nadnerczowym i bez szybkiej interwencji lekarskiej prowadzi do śmierci zwierzęcia. Tworzenie autoprzeciwciał atakujących korę nadnerczy łączy się również z całym szeregiem innych schorzeń o podłożu autoimmunologicznym, takich jak: cukrzyca, niedoczynność gruczołów przytarczycznych czy niedoczynność tarczycy, bowiem w 5% przypadków choroba Addisona współistnieje właśnie z tymi schorzeniami. Ostatnie badania pokazują również, że u niektórych ras autoimmunizacja może być dziedziczna;

    • inne czynniki - zdecydowanie rzadziej, ale również za wystąpienie choroby Addisona mogą odpowiadać:

      • nowotwory nadnerczy (np. chłoniaki, gruczolaki, rak) oraz przerzuty z różnych nowotworów do nadnerczy;

      • zaburzenia metaboliczne (np. amyloidoza, hemochromatoza);

      • choroby zakaźne (gruźlica, kokcydioidomikoza, kryptokokoza, histoplazmoza, blastomykoza);

      • zakrzepica tętnic;

      • krwotok do nadnerczy;

      • zawał nadnerczy;

      • obustronne usunięcie nadnerczy;

      • zabiegi chirurgiczne prowadzone na obu nadnerczach;

      • wady wrodzone nadnerczy.

  2. Wtórna niedoczynność kory nadnerczy

    • zmniejszenie produkcji ACTH - które wynika z zaburzeń funkcjonowania przysadki lub podwzgórza. Jednymi z najczęstszych winowajców takiego stanu rzeczy są leki stosowane w terapii glikokortykosteroidowej. Ponadto zabiegi operacyjne na przysadce i strukturach okołosiodłowych oraz procesy autoimmunologiczne, mogą spowodować obniżenie lub całkowity brak wydzielania ACTH przez przysadkę mózgową. Z rzadszych przyczyn wtórnej niedoczynności kory nadnerczy wymienia się przebyty udar przysadki mózgowej, zmiany naciekowe powstałe w takcie różnych chorób zakaźnych, zmiany nowotworowe lub pourazowe. Należy zaznaczyć, że większość przyczyn powoduje wtórną niewydolność kory nadnerczy o charakterze nieodwracalnym, za wyjątkiem podawania glikokortykosteroidów, których odstawienie (nieraz niemożliwe) może spowodować ustąpienie niedoczynności kory;

  3. Atypowa niedoczynność kory nadnerczy

    • czynniki wywołujące schorzenie są podobne do tych w pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy z tą różnicą, że zniszczeniu ulega tylko warstwa kłębkowata kory nadnerczy odpowiedzialna za wytwarzanie glikokortykosteroidów (w tym kortyzolu). Mineralokortykoidy (w tym aldosteron) wydzielane są normalnie. W efekcie poziom elektrolitów pozostaje zazwyczaj w normie, a zwierzę przechodzi chorobę łagodniej z symptomami podobnymi do zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Dane statystyczne pokazują, że 5-10% psów diagnozowanych jest z atypową pierwotną niedoczynnością kory nadnerczy.

Choroba Addisona może dotyczyć psów wszelkich ras w różnym wieku i obu płci, ale statystycznie częściej diagnozuje się jej przypadki u samic ras średnich, dużych i olbrzymich (ponad 70% dotychczas zidentyfikowanych przypadków) z przedziału wiekowego od 2 miesięcy do 12 lat (średnia 4 lata) i u kastrowanych samców.

 

Czynniki ryzyka

W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się zwierzęta, u których:

  • w rodzinie (ojciec, matka, dziadkowie, rodzeństwo) stwierdzono chorobę Addisona;

  • zdiagnozowano jedną z następujących chorób:

    • cukrzycę;

    • niedoczynność przysadki;

    • niedoczynność przytarczyc;

    • niedoczynność tarczycy;

    • hipogonadyzm;

    • zapalenie wątroby;

  • doszło do urazów okolic jamy brzusznej.

Rasy szczególnie podatne na wystąpienie choroby Addisona:

  • Rottweiler;

  • Nowofundland;

  • Sznaucer olbrzym;

  • Dog niemiecki;

  • Leonberger;

  • Doberman;

  • Labrador retriever;

  • Retriever z Nowej Szkocji;

  • Pudel standard;

  • Wyżeł niemiecki krótkowłosy;

  • Owczarek staroangielski;

  • Irish soft coated wheaten terrier;

  • West Highland white terrier;

  • Portugalski pies wodny;

  • Springer spaniel angielski;

  • Bearded collie;

  • Pekińczyk;

  • Basset hound.

Na Uniwersytecie Kalifornijskim w Davis (USA) w obrębie kilku ras (Bearded collie, Leonberger, Dog niemiecki, West Highland white terrier, Pudel standardowy i Portugalski pies wodny) prowadzone są badania w kierunku określenia podłoża genetycznego choroby Addisona i poznania mechanizmu jej dziedziczenia. Dotychczasowe obserwacje dają jedynie podstawy do stawiania teorii, iż istnieją rodzinne predyspozycje do dziedziczenia tej choroby w ww. rasach. Najnowsze analizy są jednak sprzeczne, co do sposobu przekazywania schorzenia na kolejne pokolenia, które może być autosomalne recesywne lub o wiele bardziej skomplikowane. 

 

Jak widać w zestawie ww. ras, gdzie choroba Addisona pojawia się nadzwyczaj często znajduje się również większość kluczowych protoplastów naszej rasy tj. Sznaucer olbrzym, Rottweiler, Nowofundland oraz (w mniejszym stopniu) Dog niemiecki. Dlatego też coraz częściej diagnozowane przypadki choroby Addisona w naszej rasie nie powinny stanowić dla hodowców i właścicieli naszej rasy dużego zaskoczenia, a w przypadku wystąpienia niespecyficznych objawów, które jednak mogą też wskazywać na chorobę Addisona (utrata apetytu, senność/depresja, wymioty/zwracanie pokarmu, osłabienie, spadek masy ciała) należy przeprowadzić szczegółową diagnozę także w kierunku potwierdzenia/wykluczenia tego schorzenia.

 

OBJAWY

 

Niedoczynność kory nadnerczy jest przewlekłą chorobą o szerokim zakresie objawów i symptomów, które mogą mieć charakter ostry lub przewlekły.

Do najczęściej występujących objawów należą*:

  • utrata apetytu (88% do 95% diagnozowanych przypadków);

  • senność/depresja (85% do 95% diagnozowanych przypadków);

  • wymioty/zwracanie pokarmu (68% do 75% diagnozowanych przypadków);

  • osłabienie (51% do 75% diagnozowanych przypadków);

  • spadek masy ciała (40% do 50% diagnozowanych przypadków);

  • odwodnienie (42% do 45% diagnozowanych przypadków);

  • biegunka (35% do 40 % diagnozowanych przypadków);

  • wstrząs/omdlenie (24% do 29%);

  • bradykardia (18% do 25% diagnozowanych przypadków);

  • drżenie/dreszcze/drgawki (17% do 27% diagnozowanych przypadków);

  • wielomocz/nadmierne pragnienie (17% do 25% diagnozowanych przypadków);

  • hipotermia (15% do 35% diagnozowanych przypadków);

  • powolny nawrót kapilarny CRT (30% diagnozowanych przypadków);

  • słaby puls tętnicy udowej (22% diagnozowanych przypadków);

  • krwawe lub smoliste stolce (15% do 17% diagnozowanych przypadków);

Do rzadziej notowanych objawów należą:

  • wrażliwość powłok brzusznych (8% diagnozowanych przypadków);

  • wypadanie sierści (5% diagnozowanych przypadków);

  • ataksja (niezborność ruchów);

  • wymioty fusowate (wymioty z zawartością krwi);

  • trudności w oddychaniu.

Nasilenie tych objawów waha się w zależności od ilości hormonów wytwarzanych i wydzielanych przez korę nadnerczy. Wszelkie urazy, zabiegi operacyjne, dodatkowe zakażenia, sytuacje stresowe (np. wizyta u lekarza, wystawa psów, burza, fajerwerki), wysiłek fizyczny, ciąże, porody itp. nasilają objawy niedoczynności kory nadnerczy. Najcięższą postacią choroby Addisona jest tzw. przełom addisonoidalny (przełom nadnerczowy), w którym pod wpływem zaistniałego stresu dochodzi do dekompensacji czyli całkowitego wyczerpania sił zapasowych kory nadnerczy, w wyniku której przewlekła niedoczynności kory nadnerczy zaostrza się. W sytuacji takiej kora nie jest w stanie produkować i wydzielać w wystarczającej ilości glikokortykoidów i mineralokortykoidów. Dochodzi do bardzo licznych nieprawidłowości w obrębie wielu narządów, które stają się niewydolne. Brak hormonów nadnerczy w krótkim czasie pozbawia organizm wystarczającego poziomu sodu (hiponatremia) i płynów ustrojowych (hipowolemia), za to zatrzymuje potas (hiperkaliemia). Niski poziom cukru we krwi (hipoglikemia) może powodować drgawki. Na skutek zachwiania homeostazy dochodzi do bradykardii (wolne bicie serca), niedociśnienia (niskie ciśnienie krwi), arytmii (zaburzenia rytmu serca: przyspieszenie, zwolnienie lub nieregularność)  i stan taki kończy się utratą świadomości, a bez natychmiastowej interwencji lekarskiej wstrząsem i śmiercią zwierzęcia.

 

Przełom nadnerczowy zwykle daje objawy, które zapowiadają możliwość wystąpienia takiego stanu. Niestety ze względu na to, że choroba ma tak mało specyficzny przebieg, to większość osób myli je z różnego rodzaju dysfunkcjami układu pokarmowego lub oddechowego i ma nadzieję, że osłabienie, brak apetytu, apatia czy epizodyczne wymioty lub biegunka po kilku dniach same ustąpią. Niestety objawy nie tylko nie ustępują, ale przybierają na sile. Na dalszym etapie wymioty i biegunka przybierają postać ostrą, która pogłębia odwodnienie. Wyczerpanie organizmu może manifestować się bólem jamy brzusznej, drżeniem i osłabieniem mięśni. Stan taki niechybnie prowadzi do wspomnianej wyżej bradykardii, zapaści krążeniowej i wstrząsu, a bez natychmiastowej pomocy lekarskiej zazwyczaj kończy się zgonem. Dane szacunkowe podają, że od 30 do 35% przypadków choroby jest diagnozowane dopiero właśnie po wystąpieniu przełomu nadnerczowego. Warto również zaznaczyć, że zwierzęta z pierwotną niewydolnością kory nadnerczy są bardziej narażone na wystąpienie przełomu, niż psy z wtórną niedoczynnością kory nadnerczy.

 

JAK ZDIAGNOZOWAĆ CHOROBĘ ADDISONA?

 

Ponieważ choroba ta objawia się w dość mało specyficzny sposób, to postawienie trafnej diagnozy jest bardzo trudne i powinno opierać się na wieloetapowym postępowaniu:

  • szczegółowy wywiad z właścicielem zwierzęcia:

    wywiad, to pierwszy krok pozwalający ukierunkować poszukiwania. W takcie wywiadu właściciel zwierzęcia powinien starannie opisać wszystkie zaobserwowane anormalne zachowania zwierzęcia i nękające go dolegliwości, czas ich występowania, stopień nasilenia itd. Ważne jest również poinformowanie lekarza o stosowanych lekach i wszelkich przebytych przez zwierzę chorobach, urazach czy operacjach;

  • badanie fizykalne:

    po zebraniu wywiadu lekarz rozpocznie badanie pacjenta w celu określenia jego aktualnej kondycji oraz w poszukiwaniu ewentualnych widocznych zmian. Na początku dokona badania ogólnego: węzłów chłonnych, brzucha, obejrzy stan szaty, skórę i błony śluzowe (wnętrze jamy ustnej), osłucha serce i płuca, zmierzy ciśnienie i tętno, skontroluje wagę zwierzęcia oraz sprawdzi siłę i napięcie mięśni, a także elastyczność skóry;

  • badania laboratoryjne (morfologia, stężenie elektrolitów, poziom glukozy, badania biochemiczne krwi oraz badania moczu):

    to kolejny ważny etap diagnostyki. Wyniki ww. badań dają bardzo szczegółową wiedzę na temat funkcjonowania poszczególnych układów, jak i narządów psiego organizmu. Przy podejrzeniu choroby Addisona lekarz powinien zwrócić uwagę szczególnie na poziom elektrolitów tj. sód, potas, chlorki i wodorowęglany (całkowity dwutlenek węgla). Naturalnie poziom elektrolitów zmienia się w wielu schorzeniach, ale w chorobie Addisona stężenie sodu, chlorków i wodorowęglanów jest zwykle niskie, zaś stężenie potasu może być bardzo wysokie. Pomocnym wskaźnikiem laboratoryjnym jest także ścisła korelacja pomiędzy stężeniem sodu, a stężeniem potasu. W chorobie Addisona wartość ta wynosi poniżej normy referencyjnej. Innym parametrem z zakresu diagnostyki laboratoryjnej mogącym sugerować chorobę Addisona jest azotemia (podwyższony poziom mocznika, kreatyniny i fosforanów) w następstwie zmniejszonego ukrwienia nerek i spadku współczynnika filtracji kłębuszkowej. W przełomie nadnerczowym badania laboratoryjne pozwalają ocenić nasilenie zaburzeń (stężenie glukozy i sodu z reguły jest niskie, a stężenie potasu wysokie).

    Wskaźniki laboratoryjne choroby Addisona*:

    • eozynofilia (zwiększenie liczby eozynofilów w rozmazie krwi);

    • limfocytoza (zwiększenie liczby limfocytów we krwi obwodowej);

    • neutropenia (nieznaczne obniżenie liczby granulocytów obojętnochłonnych);

    • hiponatremia (niedobór sodu we krwi <135 mmol/l);

    • hiperkaliemia (nadmiar potasu w surowicy krwi >5.5 mmol/l);

    • hipochloremia (niedobór chloru we krwi <100 mmol/l);

    • stosunek stężenia sodu do stężenia potasu <25:1 (u zdrowych psów wartości w przedziale od 27:1 do 40:1);

    • anemia normocytarna i normochromatyczna;

    • hipoglikemia (obniżenie stężenia glukozy we krwi);

    • hiperkalcemia (podwyższony poziom wapnia we krwi);

    • hipoalbuminemia (zmniejszenie ilości albumin w osoczu);

    • podwyższone enzymy wątrobowe;

    • kwasica metaboliczna (niskie całkowite CO₂, HCO₃);

    • azotemia (podwyższony poziom fosforanu kreatyniny w moczu);

    • ciężar własny moczu pomiędzy 1.015 a 1.030.

    Te nieprawidłowości mogą wystąpić w różnych kombinacjach*:

    • hiperkaliemia (95% diagnozowanych przypadków, we wtórnej postaci nie była dotychczas diagnozowana);

    • hiponatremia (80% do 86% diagnozowanych przypadków postaci pierwotnej i ok. 34% postaci wtórnej);

    • azotemia (85% diagnozowanych przypadków);

    • hiperfosfatemia (85% diagnozowanych przypadków);

    • hipochloremia (40% diagnozowanych przypadków);

    • kwasica metaboliczna (40% diagnozowanych przypadków);

    • podwyższone ALT/AST (30% diagnozowanych przypadków);

    • hiperkalcemia (30% diagnozowanych przypadków);

    • niedokrwistość (25% diagnozowanych przypadków);

    • hiperbilirubinemia (20% diagnozowanych przypadków);

    • hipoglikemia (17% diagnozowanych przypadków);

    • eozynofilia (13% diagnozowanych przypadków);

    • limfocytoza (10% diagnozowanych przypadków);

    • hipoproteinemia (6% do 39% diagnozowanych przypadków);

    • podwyższone enzymy wątrobowe (30% do 50% diagnozowanych przypadków);

    • ciężar właściwy moczu <1.030 (75% do 88% diagnozowanych przypadków);

    • okresowo pojawiające się i ustępujące objawy (40% diagnozowanych przypadków).

    W nietypowym przebiegu pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy zazwyczaj wykonana morfologia trzyma parametry z zakresów referencyjnych. U niektórych zwierząt może być widoczna lekka anemia na skutek dolegliwości związanych z przewodem pokarmowym. Odnotowywana jest również erytropoeza i eozynofilia. Profil biochemiczny surowicy często wykazuje pewne zmiany, ale na ogół są one łagodne. Często pomocne może okazać się porównanie wyników badań z przeszłości, ponieważ te z pozoru aktualnie "normalne" wyniki mogą jednak znacznie się różnić od tych otrzymanych wcześniej np. albuminy surowicy oraz cholesterol mogą spaść o 30% względem wcześniejszych rezultatów, choć nadal mieszczą się w normie. Dlatego też takie porównanie może być dla lekarza prowadzącego poszukiwania diagnostyczne cenną wskazówką. Hipoalbuminemia, hipocholesterolemia i hipoglikemia także mogą być obecne i mogą powodować obawy wskazujące na zaburzenia wątrobowe. Częstym problemem u zwierząt z nietypową niedoczynnością kory nadnerczy jest syndrom żołądkowo-jelitowy i towarzyszące im krwotoki. Takie zaburzenia zmienią parametry (zwiększą) stężenie azotu mocznikowego (BUN) w krwi. Stężenie kreatyniny zazwyczaj pozostaje bez zmian, a stosunek BUN do kreatyniny wynosi >20. Ponieważ produkcja aldosteronu nie ulega zmianom poziom elektrolitów pozostaje bez zmian. Analiza moczu w większości przypadków również jest prawidłowa;

  • badania obrazowe USG/RTG/CT/MRI

    przy podejrzeniu choroby Addisona lekarz może także zlecić wykonanie badań obrazowych, tak aby ocenić kondycję, wielkość i kształt nadnerczy oraz przysadki. Badania obrazowe są szczególnie istotne w poszukiwaniu przyczyn wtórnej niedoczynności kory nadnerczy. Badanie RTG może np. uwidocznić zwapnienia w nadnerczach, które bywają objawem gruźlicy. Zdjęcia RTG klatki piersiowej wykonane u zwierząt z niedoczynnością nadnerczy i hipowolemią ukazują zazwyczaj mikrokardię, spłaszczony łuk aorty o małej średnicy oraz wąską żyłę główną tylną. Przełyk olbrzymi jest rzadkim powikłaniem, które również może być widoczne na zdjęciach RTG. Badanie ultrasonograficzne (USG), tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI) dokładnie zobrazuje wielkość i kształt nadnerczy lub przysadki. Powiększenie nadnerczy może być wynikiem zakażeń lub nowotworów. W chorobie autoimmunizacyjnej i we wtórnej niedoczynności nadnercza są z reguły małe (ich szerokość nie przekracza < 0.3 cm). Badania te uwidocznią również wszelkie ewentualne zmiany nowotworowe;

  • elektrokardiografia EKG

    u zwierząt z chorobą Addisona, u których występuje hiperkalemia mogą być widoczne zmiany w zapisie EKG. Przy łagodnej hiperkaliemii (>5,5 mmol/l) może być obserwowalna zwiększona amplituda załamków T; dalszy wzrost (>6,5 mmol/l) spowoduje wydłużone QRS, zmniejszenie amplitudy QRS, zwiększony czas trwania załamka P i zwiększenie odstępu PR, a przy wzroście potasu powyżej 8,5 mmol/l, może dojść do całkowitej utraty fal P i migotania komór lub asystolii.

widok makroskopowy nadnerczy w pierwotnej niedoczynności widok makroskopowy nadnerczy we wtórnej niedoczynności
   

Wywiad, badanie fizykalne, badania laboratoryjne oraz obrazowe powinny już pozwolić lekarzowi formułować pierwsze wnioski. Jednak przy tak złożonym schorzeniu w celu zwiększenia trafności diagnozy potrzebna będzie bardziej szczegółowa diagnostyka obejmująca kolejne badania:

  • badanie stężenia kortyzolu:

    jak już wyżej wspomnieliśmy kortyzol jest glikokortykosteroidowym hormonem wytwarzanym w nadnerczach, dokładnie przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Kortyzol ma wpływ na gospodarkę węglowodanową, białkową, tłuszczową, a także wodno-elektrolitową. Hormon ten nazywany jest również "hormonem stresu", ponieważ jego wydzielanie znacznie się zwiększa w sytuacjach stresowych. Powoduje on wzrost stężenia glukozy we krwi, ponieważ w takich "podbramkowych" sytuacjach zwiększa się zapotrzebowanie organizmu na energię, która jest niezbędna do zmobilizowania organizmu w celu podjęcia konkretnych działań np. ucieczka czy walka. Ilość wydzielanego w ciągu doby kortyzolu podlega wahaniom i jest najwyższa z rana, zaś najniższa w godzinach wieczornych. Wartości referencyjne dla psów wynoszą: 1.0 - 6.5 µg/dl. Ze względu na to, iż kortyzol wytwarzany jest w nadnerczach, to jego wzrost lub spadek poziomu we krwi związany jest odpowiednio z nadczynnością lub niedoczynnością tego gruczołu. Zmniejszone stężenie kortyzolu we krwi pobranego w godzinach rannych do 2.0 µg/dl lub poniżej tej wartości może sugerować chorobę Addisona, jednak nadal wymagana jest dalsza diagnostyka (oznaczenie aktywności ACTH);

  • badanie aktywności ACTH:

    ACTH jest to hormon adrenokortykotropowy wytwarzany w przedniej część przysadki mózgowej. Pobudza on korę nadnerczy do wydzielania przez nią hormonów takich jak kortyzol, aldosteron oraz androgeny. Wydzielanie ACTH jest kontrolowane przez podwzgórze. Hormon ten jest wydzielany zgodnie ze swoim rytmem dobowym (najwięcej rano, najmniej w nocy). Może być on również wydzielany epizodycznie w sytuacjach stresowych. Oznaczenie poziomu hormonu adrenokortykotropowego jest szczególnie przydatne w celu odnalezienia przyczyny nadczynności lub niedoczynności kory nadnerczy.  Ponadto w przypadkach, gdy wartości elektrolitowe utrzymują się w normie, to stężenie ACTH w osoczu pozwala odróżnić pierwotną niedoczynność kory nadnerczy od wtórnej (badanie ma sens tylko wtedy, gdy zwierzęciu nie zostały jeszcze podane żadne glikokortykoidy). Wysoki poziom endogennego ACTH wskazuje na pierwotną niedoczynność kory nadnerczy (tzn. normalne funkcjonowanie przysadki mózgowej, ze zmianami w korze nadnerczy).

    Poziom ACTH oznacza się w osoczu krwi. Wartości referencyjne dla psów wynoszą od 20 pg/ml do 100 pg/ml. Podniesiony poziom ACTH (>40 pg/ml) może występować m.in. w takich stanach, jak: pierwotna niewydolność nadnerczy (choroba Addisona). Obniżony poziom ACTH  (<20 pg/ml) może m.in. świadczyć o wtórnej niedoczynności kory nadnerczy. Jednoczesne wykonanie badania na stężenie kortyzolu (wynik poniżej wartości referencyjnych) oraz wykonanie badania aktywności ACTH (wynik: duże stężenie) daje podstawy do wnioskowania, iż zwierzę choruje na chorobę Addisona;

  • stosunek stężenia kortyzolu do stężenia ACTH (CAR):

    jest to dodatkowa metoda pozwalająca diagnozować pierwotną niedoczynność kory nadnerczy. Wartość referencyjna dla zdrowych psów wynosi od 1.1 do 26.24. Psy z pierwotną niedoczynnością kory nadnerczy powinny mieć niski poziom kortyzolu w osoczu i wysokie stężenie ACTH, co skutkuje niskim CAR. Ponieważ u zwierząt z wtórną niedoczynnością kory nadnerczy endogenny poziom ACTH będzie niski, to badanie CAR nie różnicuje zwierząt zdrowych od tych z wtórną niedoczynnością kory nadnerczy;

  • badanie stężenia aldosteronu w osoczu;

    nadmieniliśmy już wyżej, że aldosteron jest hormonem należącym do grupy mineralokortykosteroidów produkowanych przez korę nadnerczy, a jego poziom regulowany jest przez układ renina-angiotenzyna-aldosteron (RAA) oraz stężenie potasu w surowicy. Jednorazowe oznaczanie aldosteronu ma zazwyczaj niewielką wartość diagnostyczną, ponieważ otrzymywane wartości u psów chorych mogą mieścić się w wartościach referencyjnych wyznaczonych dla psów zdrowych (od 9 pg/ml do 101 pg/ml). Jeśli jednak lekarz zdecyduje się na wykonanie takiego badania opracowania naukowe sugerują, iż wykonanie pomiaru koncentracji aldosteronu i interpretacja wyników przyniesie największe korzyści po uprzednim zastosowaniu testu stymulacji ACTH. Samo przeprowadzenie badania pozwala stwierdzić, czy nadnercza produkują aldosteron, zaś niewielki wzrost poziomu aldosteronu lub jego brak jest dodatkową wskazówką sugerującą, że zwierzę może chorować na pierwotną niedoczynność kory nadnerczy;

  • stosunek aldosteronu do reniny (ARR):

    to kolejne badanie, które może być przydatne w diagnozowaniu niedoczynności kory nadnerczy. Renina jest glikoproteiną, której produkcja odbywa się w komórkach przykłębuszkowych tętniczki doprowadzającej. Bezpośrednim prekursorem reniny jest prorenina powstająca z preproreniny. Renina bierze udział w przekształcaniu angiotensynogenu do angiotensyny I, która pod wpływem enzymu konwertującego jest rozkładana do angiotensyny II, która z kolei wpływa na silne obkurczanie naczyń i pobudza wydzielanie aldosteronu przez komórki kory nadnerczy. Renina podobnie jak aldosteron jest elementem układu RAA. Przedział referencyjny dla tego wskaźnika u  zdrowych psów wynosi od 0.1 do 1.5. Zwierzęta z niedoborem mineralokortykosteroidów w wyniku dysfunkcji kory nadnerczy powinny mieć w osoczu niski poziom aldosteronu i wysoki reniny, co tym samym da niski współczynnik stosunku aldosteronu do reniny;

  • test stymulacji ACTH:

    ostatecznym badaniem, które powinno pomóc w sformułowaniu poprawnej diagnozy jest test stymulacji ACTH. W tym celu od pacjenta pobierana jest krew i następuje bazowe określenie stężenia kortyzolu (surowica, osocze). Wartości referencyjne mogą się różnić w zależności od laboratorium, ale średni poziom badanego kortyzolu przez zastosowaniem testu stymulacji ACTH waha się w granicach od 1.0 µg/dl do 6.5 µg/dl. Następnie zwierzęciu (rasy duże i olbrzymie) podawany jest (poprzez wstrzyknięcie dożylne) w dawce 0.25 mg syntetyczny ACTH. Po upływie godziny ponownie pobierana jest krew w celu oznaczenia stężenia kortyzolu. Jeśli nadnercza działają prawidłowo, to stężenie kortyzolu znacznie wzrośnie po podaniu preparatu i wartość ta może wahać się w granicach od 6.5 µg/dl do 18.0 µg/dl. W przypadku niedoczynności kory nadnerczy stymulacja kortyzolu po podaniu ACTH jest zerowa bądź minimalna (<2 µg/dl).  Uzyskanie wartości pomiędzy 2µg/dl, a 6 µg/dl daje wynik niepewny i wymagane jest powtórzenie badania.

    Aby uniknąć zafałszowania wyników testu na ok. 24h przed wyznaczonym badaniem zwierzę nie powinno przyjmować kortykoidów.

Diagnostyka różnicowa
Diagnostyka różnicowa może nastręczać sporo trudności. Głównie dlatego, że wiele jednostek chorobowych daje podobne objawy zarówno kliniczne, jak i laboratoryjne. Mimo to, w pierwszej kolejności lekarz powinien wykluczyć m.in.

  • zatrucia;

  • niewydolność nerek;

  • infekcje pasożytów (głównie włosogłówką);

  • choroby wątroby;

  • utratę krwi;

  • nowotwory;

  • niedrożność dróg moczowych;

  • zapalenie trzustki;

  • zapalną chorobę jelit;

  • biegunki różnego pochodzenia;

  • nadczynność przytarczyc;

  • miopatię w przebiegu nadczynności tarczycy;

  • miastenię;

  • hipoglikemię oraz hipotonię różnego pochodzenia;

  • enteropatię z utratą białka.

LECZENIE

 

Leczenie choroby Addisona polega na uzupełnianiu niedoborów hormonów produkowanych przez korę nadnerczy. Leki o działaniu glikokortykosteroidowym i/lub mineralokortykosteroidowym podaje się w określonych dawkach i w taki sposób, aby możliwe jak najwierniej odzwierciedlić fizjologiczne wydzielanie hormonów. Intensywność leczenia zależy od kondycji zwierzęcia i rodzaju zdiagnozowanej niedoczynności. Każde zwierzę wymaga opracowania indywidualnego protokołu leczenia, który uwzględni stan pacjenta, jego potrzeby oraz reakcję organizmu na stosowaną terapię.

 

Zwierzęta z pierwotną niedoczynnością kory nadnerczy przyjmują leki uzupełniające z grupy glikokortykosteroidów oraz mineralokortykoidów, zaś zwierzęta z wtórną niedoczynnością kory nadnerczy przyjmują tylko leki uzupełniające glikokortykosteroidy. Czasami utrzymanie odpowiedniego stosunku sodu do potasu wymaga również uzupełniania soli mineralnych.

Niestety pewne ograniczenia w możliwości leczenia tego schorzenia nasuwa brak szerokiej gamy leków weterynaryjnych zarejestrowanych w Polsce, dlatego też lekarze bardzo często sięgają po zarejestrowane leki przeznaczone dla ludzi

 

Preparaty weterynaryjne zawierające glikokortykosteroidy zarejestrowane do stosowania u zwierząt*

Substancja czynna

Nazwa handlowa

Preparaty do podawania ogólnego

Sól sodowa fosforanu deksametazonu

Dexasone 2 mg/ml roztwór do wstrzykiwań roztwór do
wstrzykiwań dla koni, bydła, psów i kotów

Sól sodowa fosforanu deksametazonu

Dexa-ject 2 mg/ml roztwór do wstrzykiwań dla bydła, koni, świń, psów i kotów

deksametazon (Dexamethasonum)

Dexacortin 2 mg/ml roztwór do wstrzykiwań dla bydła, koni, świń, psów i kotów

deksametazon (Dexamethasonum)

Rapidexon 2 mg/ml. Roztwór do wstrzykiwań dla koni, bydła, świń, psów i kotów

Sól sodowa fosforanu deksametazonu +
fenylopropionian deksametazonu

Dexafort (1.32 mg + 2.67 mg/ml) zawiesina do wstrzykiwań dla bydła, koni, psów i kotów

Octan metyloprednizolonu

Depo-Medrone V 40 (40mg/ml) zawiesina do wstrzykiwań dla psów, kotów i koni

Prednizolon + chlorowodorek hydroksyzyny

Vetaraxoid (10 mg hydroksyzyny chlorowodorek + 5 mg prednizolon) - tabletki dla psów i kotów

Izonikotynian deksametazonu Voren; 1mg/ml (lek niedostępny w Polsce. Preparat zarejestrowany w UK)

*dane na wrzesień 2014 roku

 

Preparaty zawierające glikokortykosteroidy zarejestrowane do stosowania u  zwierząt*

Substancja czynna

Nazwa handlowa

Leki do stosowania doustnego

Prednizolon + chlorowodorek hydroksyzyny

Vetaraxoid (10 mg hydroksyzyny chlorowodorek + 5 mg prednizolon) - tabletki dla psów i kotów

*dane na wrzesień 2014 roku

 

Preparaty zawierające glikokortykosteroidy zarejestrowane do stosowania u ludzi

Substancja czynna

Nazwa handlowa

Leki do stosowania doustnego

Hydrokortyzon

Hydrocortisonum Jelfa, tabletki

Prednizolon

Encortolon, tabletki

Prednizon

Encorton, tabletki

Metyloprednizolon

Medrol, Meprelon, Metypred, tabletki

Deksametazon

Pabi-Dexamethason, tabletki

*dane na wrzesień 2014 roku

 

Preparaty zawierające mineralokortykosteroidy zarejestrowane do stosowania u zwierząt*

Substancja czynna

Nazwa handlowa

Leki do stosowania ogólnego

 piwalan dezoksykortykosteronu Pericorten-V*. Roztwór do wstrzykiwań. Każdy ml zawiera 25
mg  piwalanu dezoksykortykosteronu (lek niedostępny w Polsce. Zarejestrowany w USA)

*dane na wrzesień 2014 roku

 

Preparaty zawierające mineralokortykosteroidy zarejestrowane do stosowania u ludzi

Substancja czynna

Nazwa handlowa

Leki do stosowania doustnego

Fludrokortyzon

Cortineff, tabletki

*dane na wrzesień 2014 roku

 

Szczególnym przypadkiem leczenia choroby Addisona jest wystąpienie tzw. przełomu nadnerczowego. Jak już pisaliśmy wyżej jest to stan bezpośrednio zagrażający życiu i niestety, to właśnie w przełomie nadnerczowym najwięcej zwierząt trafia do lecznic weterynaryjnych. Leczenie przełomu nadnerczowego powinno być rozpoczęte tak szybko, jak to tylko jest możliwe, a szczególnie wtedy gdy zwierzę trafia do lecznicy z silnie rozwiniętym przełomem nadnerczowym, gdzie dominuje obraz wstrząsu hipowolemicznego lub normowolemicznego, z utratą lub bez utraty świadomości. Wszelkie działania lekarza polegać będą na jak najszybszym zniwelowaniu objawów przełomu nadnerczowego i ustabilizowaniu pacjenta. Aby to nastąpiło konieczne jest podanie leków w formie wlewu dożylnego, stąd też zwierzę będzie musiało przez pewien okres czasu pozostać w lecznicy weterynaryjnej.

 

W pierwszej kolejności podawane są szybkodziałające wodne roztwory leków z grupy glikokortykosteroidów tj. bursztyniany, półbursztyniany i fosforany np. półbursztynian hydrokortyzonu, fosforan hydrokortyzonu, półbursztynian prednizolonu lub fosforanu deksametazonu i jeśli to konieczne również mineralokortykoidów. W następnej kolejności lekarz uzupełni niedobory płynów i elektrolitów (w szczególności sodu) poprzez podanie kroplówki, czyli wlewu z soli fizjologicznej oraz glukozy. Jeśli doszło do kwasicy metabolicznej lekarz zastosuje leczenie wodorowęglanami. Przy wdrożeniu pełnej procedury z odpowiednimi dawkami widoczna poprawa powinna nastąpić w ciągu 24-48 godzin od podjęcia leczenia. W ciągu kolejnych dób lekarz będzie stopniowo zmniejszał dawki leków podawanych dożylnie, aż do momentu, gdy będzie mógł przestawić zwierzę na odpowiednie preparaty lecznicze podawane doustnie. Każde zwierzę wyprowadzone z przełomu będzie wymagało opracowania terapii indywidualnej opisanej wyżej.

 

Tak, jak przy leczeniu każdej choroby przewlekłej, tak i przy niedoczynności kory nadnerczy od właściciela chorego zwierzęcia wymaga się sporej dyscypliny. Dobrane leki muszą być stosowane regularnie, a kontrolne wizyty w gabinecie weterynaryjnym będą musiały znaleźć stałe miejsce w domowym kalendarzu. Szczególnie na początku terapii ilość wizyt może być zwiększona. Wiąże się to głównie z koniecznością wykonywania badań kontrolnych (badania krwi w celu określenia poziomu cukru, sodu i potasu), obserwacją reakcji organizmu na stosowaną terapię i monitorowaniem postępów leczenia. W momencie, gdy dawka i częstotliwość stosowanych leków zostaną dobrane optymalnie, a samopoczucie psa nie będzie odbiegało od normy, to wizyty kontrolne zostaną ograniczone do niezbędnego minimum.

 

Jeśli z chorobą Addisona współistnieją inne choroby, to naturalnie lekarz będzie musiał podjąć leczenie prowadzące do wyeliminowania i/lub zminimalizowania skutków towarzyszącym tym schorzeniom. W całokształcie prawidłowe leczenie niedoczynności kory nadnerczy powinno prowadzić do ustąpienia objawów, wyrównania ciśnienia tętniczego krwi oraz poprawy samopoczucia zwierzęcia poprzez wyrównanie zaburzeń elektrolitowych.

 

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie niedoczynności kory nadnerczy?

Odpowiedź na to pytanie uzależniona jest od tego, jaki rodzaj niedoczynności kory nadnerczy zostanie zdiagnozowany. Niestety pierwotna niedoczynności kory nadnerczy jest chorobą przewlekłą i nieuleczalną. Terapia zastępcza hormonami nadnerczy prowadzi do zniwelowania objawów choroby, ale nie powoduje jej wyleczenia.


W przypadku wtórnej niedoczynności kory nadnerczy funkcja układu przysadka-nadnercza może wrócić do normy, o ile zostaną odstawione przewlekle przyjmowane glikokortykosteroidy, a pierwotne schorzenia, które wymuszały ich stosowanie, uda się wyleczyć. Zdarza się jednak, że i przy wtórnej niedoczynności kory nadnerczy odstawienie glikokortykosteroidów z różnych przyczyn nie jest możliwe, a zwierzę będzie musiało je przyjmować do końca życia.
 

Działania niepożądane

Leki sterydowe mają bardzo szerokie spektrum działania, ale również powodować mogą wiele różnych skutków ubocznych. Właściciele zwierząt leczonych lekami steroidowymi powinni zdawać sobie sprawę z faktu, że leków z tej grupy nie stosuje się "na wszelki wypadek", a tylko wtedy, gdy zagrożone jest życie i zdrowie ich zwierzęcia. Lekarz sięga po nie tylko wówczas, kiedy korzyści wynikające z ich przyjmowania przeważają nad skutkami ubocznymi kuracji. Takim przypadkiem wymagającym zastosowania leków z tej grupy jest właśnie niedoczynność kory nadnerczy, ponieważ zwierzę ze zdiagnozowaną chorobą Addisona jest praktycznie skazane na dożywotnie przyjmowanie leków z tej grupy.

 

Leków steroidowych nie powinniśmy się bać, jednak należy mieć świadomość, że podane w niewłaściwy sposób mogą spowodować nieodwracalne szkody w organizmie, a w skrajnych przypadkach mogą przyczynić się do śmierci zwierzęcia.
Najczęściej obserwowane niepożądane efekty długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów to:

  • osłabienie naturalnej odporności organizmu i wzrost ryzyka zachorowań na infekcje bakteryjne wirusowe lub grzybicze;

  • zaburzenia funkcji układu przysadkowo-nadnerczowego;

  • choroba wrzodowa żołądka i/lub okrężnicy (perforacje, krwawienia);

  • miopatia posterydowa;

  • utrudnione gojenie ran;

  • zaniki skóry oraz mięśni;

  • utrata lub wzrost apetytu;

  • nadmierne pragnienie;

  • wielomocz;

  • zmiany nastroju;

  • osteoporoza;

  • wzrost przemiany tłuszczowej.

Skutki uboczne długotrwałej terapii glikokortykosteroidami u psów z chorobą Addisona, to w zasadzie cena, jaką płaci się, nie tylko za spowolnienie rozwoju choroby, ale przede wszystkim za danie szansy na dalsze w miarę normalne kontynuowanie życia. W minimalizowaniu skutków terapii glikokortykosteroidami pomóc może tzw. leczenie uzupełniające, w skład którego powinna wchodzić odpowiednia dieta, z zastosowaniem suplementacji preparatami wspomagającymi funkcjonowanie nadnerczy i wpływającymi na niwelowanie stresu oraz zapewnienie zwierzęciu odpowiednich warunków życia.


Leczenie uzupełniające terapię podstawową

  1. Odpowiednia dieta

    W przypadku niedoczynności kory nadnerczy oprócz podawania leków konwencjonalnych dużą rolę ogrywa właściwa dieta, która nabiera szczególnego znaczenia przy występujących chorobach towarzyszących. Naturalnie prawidłowo zbilansowana dieta powinna dostarczać wszelkie niezbędne składniki pokarmowe w optymalnych ilościach. Poziom kalorii powinien być dobrany do wieku i aktywności życiowej zwierzęcia, a samo pożywienie powinno być serwowane w regularnych odstępach czasu. Zaleca się, aby w miarę możliwości dieta była oparta na naturalnych i organicznych składnikach bogatych w przeciwutleniacze, takie jak witamina A, C i E oraz Niezbędne Nienasycone Kwasy Tłuszczowe. Warto pamiętać, że zwierzęta cierpiące na niedoczynność kory nadnerczy, szczególnie na początku leczenia, będą wymagały uzupełnienia substancji, które ich organizm nadmiernie tracił w czasie występowania niedoboru hormonów sterydowych tj. białko, witaminy (A, C, B kompleks z naciskiem na B6 oraz E) i niektóre minerały (magnez, wapń, cynk, mangan, selen i jod). W przypadku psów mowa tu przede wszystkim o białku pochodzenia zwierzęcego, które powinno odznaczać się wysoką jakością i maksymalną przyswajalnością. Należy zwrócić uwagę na zawartość takich aminokwasów jak: tryptofan i metionina, które m.in. odgrywają ważną rolę w procesach normalizujących działanie układu nerwowego. Polecana jest zatem dieta łatwostrawna, uwzględniająca różne gatunki mięsa (drób, wołowina, ryby, cielęcina, dziczyzna) oraz nabiał (jaja, ser biały). Zasadne może być także stosowanie probiotyków, które oddziaływają korzystnie na przewód pokarmowy, wpływają na zachowywanie prawidłowej flory fizjologicznej oraz poprawiają odporność organizmu. Właściciel powinien również zadbać o prawidłowe nawodnienie zwierzęcia, stąd też świeża i czysta woda powinna być stale dla psa dostępna.

    Czasami w literaturze można znaleźć informacje o tym, iż zwierzęta chore na niedoczynność kory nadnerczy powinny spożywać odpowiednią ilość soli, która jest źródłem sodu, pierwiastka szczególnie traconego z moczem w niedoczynności kory nadnerczy. Faktycznie sól może przyczynić się do uzupełniania niedoboru sodu, jednakże w przypadku psów podawanie dodatkowych ilości soli w terapii niedoczynności kory nadnerczy nie jest poparte żadnymi badaniami, a nadmiar soli może przynieść skutek odwrotny do oczekiwanego, gdzie tylko nasili się pragnienie i tym samym wydalanie moczu. Poza tym współcześnie większość zwierząt prowadzonych jest na karmach komercyjnych, a te w swoich składach zwierają już jakąś ilość soli. Aktualnie dodawanie soli do pożywienia, bez wyraźnego zalecenia lekarza prowadzącego terapię, nie jest wskazane.

    W porozumieniu z lekarzem weterynarii może być również stosowana suplementacja wybranymi preparatami witaminowo-mineralnymi, a także w terapii uzupełniającej mogą zostać wykorzystane pewne zioła o właściwościach wspomagających i poprawiających funkcjonowanie nadnerczy.

  2. Przeciwutleniacze (antyoksydanty, antyutleniacze):

    to związki, które przeciwdziałają procesom utleniania. Utlenianie jest procesem, bez którego nie byłoby życia, jednak jednym z efektów ubocznych utleniania jest powstawanie tzw. wolnych rodników tlenowych, czyli cząsteczek z jednym wolnym elektronem. Cząsteczki te są bardzo niebezpieczne, ponieważ wchodzą w reakcje z białkami, niszczą błony komórkowe, mogą także uszkadzać kwasy nukleinowe RNA i DNA. W wyniku ich niekorzystnego działania może również dochodzić do uszkodzeń i zapaleń stawów. Na szczęście organizm potrafi samoczynnie walczyć z wolnymi rodnikami dzięki antyoksydantom. Pewną ich część organizm jest w stanie wytworzyć sam - są to tzw. antyoksydanty endogenne. Jednak główna ich ilość dostarczana jest razem z pożywieniem (antyoksydanty egzogenne). Kluczowym "czynnikiem sukcesu" jest jednak zapewnie psu takiego pokarmu, który pozwoli na wytwarzanie odpowiedniego zapasu antyoksydantów. Przeciwutleniaczami może być bardzo wiele różnych substancji: witamin (A, C, E), minerałów (selen, cynk, magnez), enzymów, aminokwasów, polifenoli, kartenoidów, glutation, sulforafan. Do najważniejszych substancji zaliczanych do przeciwutleniaczy, które mają znaczenie dla ochrony układu kostnego i stawów należą m.in.

    1. Witaminy o właściwościach przeciwutleniających:

    • Witamina C:

    istnieje kilka rodzajów witaminy C rozpuszczalnej w wodzie, ale zwykle są omawiane trzy jej typy: kwas askorbinowy (najprostsza postać witaminy C), kwas dehydroaskorbinowy (utleniona forma kwasu askorbinowego) i sole mineralne kwasu askorbinowego tzw. askorbiniany mineralne np. askorbinian wapnia, askorbinian, potasu, czy askorbinian sodu (buforowane formy witaminy C). Wszystkie te związki wykazują podobne działanie biologiczne.

    Wśród naukowców toczą się jednak spory odnośnie tego, która forma jest najbardziej korzystna dla psów. Istnieją strony, które uważają, że kwas askorbinowy jest najlepszy, ponieważ hydrolizuje bardzo łatwo z wodą, co sprzyja jego optymalnemu wchłanianiu w ścianach jelita. Z tego też powodu również jego nadmiar jest w dość prosty sposób wydalany wraz z moczem. Kwas dehydroaskorbinowy to utleniona postać kwasu askorbinowego i jego największa aktywność notowana jest w komórkach organizmu psa, gdzie generuje on utlenianie tych komórek. Niektórzy uważają, że to ta forma jest łatwiejsza do przyswojenia przez organizm psa. Jeszcze inni lekarze zalecają stosowanie tylko i wyłącznie askorbinianów mineralnych, które posiadają mniej kwaśny odczyn przez co są delikatniejsze dla żołądka i nie wywołują skutków ubocznych (np. biegunek), do tego mają zdolność wchłaniania się do organizmu w dowolnym miejscu przewodu pokarmowego.

    Warto nadmienić, iż dla większości ssaków (w tym psa) kwas askorbinowy tak na prawdę nie jest witaminą, gdyż mogą one go samodzielnie syntezować. Zdrowy pies jest w stanie wyprodukować dziennie około 18 miligramów witaminy C na każdy funt wagi ciała i teoretycznie taka ilość powinna mu wystarczyć. Zdarza się jednak, iż w pewnych sytuacjach stresowych lub stanach chorobowych może dochodzić do niedoborów tej witaminy i wówczas jej uzupełnianie wydaje się w pełni uzasadnione.

    Witamina C pełni w organizmie psa wiele różnych funkcji m.in. zwiększa odporność organizmu, bierze udział w produkcji kolagenu i ma wpływ na funkcjonowanie wszystkich tkanek łącznych. Przyspiesza gojenie ran oraz zrastanie uszkodzonych kości. Prowadzone od wielu lat badania kliniczne potwierdziły, iż suplementacja witaminą C wpływa na poprawę funkcjonowania kości, ścięgien, więzadeł oraz stawów. Dodatkowo część badań sugeruje, iż podawanie większych dawek witaminy C szczególnie w rasach obciążonych dysplazją stawów biodrowych może pełnić funkcję ochronną, a także może prowadzić do minimalizowania skutków tej choroby.

    Ryzyko toksyczności witaminy C jest niskie, ponieważ nadmiar witaminy C w organizmie jest filtrowany przez nerki i następnie nadwyżki są wydalane wraz z moczem. Niektórzy weterynarze ostrzegają jednak, iż mogą pojawić się problemy z nerkami w wyniku długotrwałego nadużywania tego suplementu. Nie ma dostępnych badań, które udowodniałyby, że witamina C stosowana długotrwale może być szkodliwa, ale warto zastanowić się nad tym ostrzeżeniem, szczególnie wtedy, gdy dany osobnik jest obciążony genetyczną hiperurykozurią (wynik badania HU/HU), ponieważ witamina C (wartość ph 4.1) poprzez zakwaszanie moczu może nasilić powstawanie kryształów kwasu moczowego. W takiej sytuacji warto sięgać po askorbiniany mineralne (np. askorbinian wapnia lub askorbinian sodu), które są związkami o pH zasadowym (pożądanym w hiperurykozurii) i przy stosowaniu dawek uderzeniowych nie powodują problemów z kwasowością.

    Jednym z ostatnich odkryć nauki jest suplement o nazwie Ester C®, który jest opatentowaną formułą bardziej wchłanianej formy witaminy C, która zwiera jej aktywne metabolity. Zaletą tej formy witaminy C jest bez wątpienia buforowanie jej wapniem, co sprawia, że jest ona niekwaśna i posiada zasadowe pH 6.7. Ester-C®, zawiera też wspominane wyżej aktywne metabolity, które sprawiają, że taka forma witaminy może być bardzo szybko wchłaniana przez komórki, w przeciwieństwie do tradycyjnej witaminy C (kwasu askorbinowego), który najpierw z surowicy krwi dociera do nerek, tam polega filtracji i spora jego część tracona jest wraz z moczem. Ta forma witaminy C jest więc przyjazna dla przewodu pokarmowego i nerek, nawet w większych dawkach;

    • Witamina E:  

    witamina ta stanowi grupę związków zwanych tokoferolnami. Z ośmiu istniejących tokoferoli oznaczonych jako: alfa, beta, gamma, delta, epsilon, zeta, eta, theta najsilniej i najskuteczniej działa alfa-tokoferol. Witamina E powstaje tylko w roślinach (najlepsze źródła: ziarna zbóż, ryż, oleje roślinne - słonecznikowy, żółtko jaja, kasze - jęczmienna i gryczana, tran, masło, groszek zielony, płatki owsiane, makaron kukurydziany). Zwierzęta jej nie syntetyzują. Dlatego też witamina ta z pokarmami pochodzenia roślinnego lub w formie suplementacyjnej musi być regularnie dostarczana do organizmu. Wchłaniana jest w jelitach do limfy wraz z tłuszczami, w obecności soku trzustkowego i kwasów żółciowych, a we krwi krąży związana z frakcjami LDL i HDL lipoprotein. Formy octanowe są rozkładane przez esterazę trzustkową, co ułatwia jej wchłanianie. Wchłaniane jest około 10-70% witaminy podanej w pokarmie. W przeciwieństwie do innych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach witamina E jest magazynowana bardzo krótko. Półokres trwania witaminy E w osoczu, wątrobie i nerkach wynosi 2-5 dni, zaś w tkance nerwowej: 28-80 dni. W organizmie jest przechowywana w wątrobie, tkance tłuszczowej, sercu, mięśniach, jądrach, macicy, krwi, nadnerczach i przysadce mózgowej.

    Witamina E uznawana jest za najlepszy przeciwutleniacz, czyli pogromcę niszczących organizm wolnych rodników. Wśród wielu funkcji godna odratowania jest ta polegająca na ochronie nienasyconych kwasów tłuszczowych (Omega-3) oraz komórek tkanki chrzęstnej, przed procesami utleniania. Najskuteczniej działa w duecie z witaminą C.

    dzienne zapotrzebowanie:

    zawartość w karmie:

    - psy rosnące: 6.1 IU (na każde 1,000 kcal ME);

    - psy dorosłe: 22 IU/kg (sucha masa, 3.67 kcal ME/g);

    minimalne wartości rekomendowane do spożycia dziennego na kg masy ciała:

    - psy rosnące: 1.2 IU/kg;

    - psy dorosłe: 0.5 IU/kg.

    Zapotrzebowanie rośnie wraz ze wzrostem zawartości NNKT w diecie: 1 g wielonienasyconych kwasów tłuszczowych może rozłożyć do 3 j.m. witaminy E;

    1. Pierwiastki o właściwościach przeciwutleniających:

    • Selen:

    występuje w organizmie w śladowych ilościach, mimo to zaliczany jest do niezbędnych mikroelementów, które powinny być dostarczane do organizmu wraz z pożywieniem. Selen jest najbardziej toksycznym pierwiastkiem śladowym i z tego powodu bardzo długo pomijany był w wytycznych dietetycznych. Podejście do tego pierwiastka zmieniło się, gdy  odkryto, że najważniejszą rolą selenu w organizmie jest jego udział w wytwarzaniu enzymu (peroksydazy glutationowej), który chroni błony komórkowe przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Do tego mikroelementu doskonale pasuje maksyma, iż "w małych i proporcjonalnych do zapotrzebowań organizmu dawkach pomaga, a przy dużych szkodzi".

    Ten śladowy pierwiastek znajduje się niemal we wszystkich komórkach, ale największe jego ilości występują wątrobie, nerkach, sercu i śledzionie. W produktach spożywczych selen występuje jako selenoaminokwasy. Selen w postaci organicznej wchłaniany jest na zasadzie transportu aktywnego, zaś selen w postaci nieorganicznej - na zasadzie transportu biernego. Selen wydalany jest przez nerki. Pierwiastek ten chroni układ odpornościowy, broniąc go przed bakteriami i wirusami. Wykazuje też działanie przeciwzapalne, dlatego też wspomaga leczenie takich przewlekłych schorzeń, jak chociażby reumatoidalne zapalenie stawów. Razem z witaminą E pozytywnie wpływa na przebieg osteoartrozy i łagodzi ból. Jest on konieczny do prawidłowego funkcjonowania układów enzymatycznych. U psów potwierdzono, że selen może być całkowicie zastąpiony przez witaminę E.  Warto również nadmienić, iż witamina C osłabia wchłanianie selenu. Do takiej sytuacji dochodzi, gdy w organizmie jest jej za dużo.

    Zawartość selenu w produktach rolnych zależy od jego obecności w glebie, na której zostały one wyhodowane, i może się różnić dwustukrotnie. Pszenica, ciemny ryż i owies są doskonałymi źródłami selenu, jeśli pochodzą z uprawy na glebie bogatej w ten pierwiastek. Drób, półtłuste mleko, chude mięso, podroby również zawierają sporo selenu. Bogatym źródłem selenu są także ryby słono i słodkowodne.

    Toksyczność:

    toksyczność selenu u psów jest dość rzadkim zjawiskiem, ale może wystąpić, jeśli spożycie przekracza 0.9 mg selenu na każdy funt pokarmu (na suchą masę) przez dłuższy okres czasu. Poziom selenu w diecie >5 ppm może wywołać objawy po dłuższym działaniu. Poziom w przedziale 10-25 ppm może skutkować poważnymi objawami.

    Doustna dawka selenu w zakresie 1-5 mg/kg jest śmiertelna dla większości zwierząt. Pozajelitowy selen jest również bardzo toksyczny, szczególnie dla młodych zwierząt i powoduje śmierć u szczeniąt już w małych dawkach: 1.0 mg/kg. Stopień zatrucia selenem zależy od przyjętej ilości i czasu, jaki upłynął od spożycia. Zatrucia u zwierząt charakteryzują się stanami: ostrym, podprzewlekłym lub przewlekłym.

    Zapotrzebowanie:

    zawartość w karmie:

    - psy rosnące: 0.03 mg (na każde 1,000 kcal ME);

    - psy dorosłe: 0.11 mg/kg (sucha masa, 3.67 kcal ME/g);

    minimalne wartości rekomendowane do spożycia dziennego na kg masy ciała:

    - psy rosnące: 0.6 µg/kg;

    - psy dorosłe: 2.2 µg/kg.

    • Magnez:

    zaliczany jest do najcenniejszych, niezbędnych biopierwiastków, pełniących w psim organizmie wyjątkową rolę. Ponad połowa zawartego w psim organizmie magnezu znajduje się w kościach, jedna czwarta w mięśniach, a reszta pozostaje w płynach ustrojowych i organach, takich jak nerki i serce. Stosunkowo duży zapas tego pierwiastka w tkance kostnej ma zapewnić jego stały dopływ do reszty tkanek w momentach niedoboru w pożywieniu. Magnez wchłania się w jelicie cienkim na zasadzie dyfuzji ułatwionej i transportu aktywnego.

    Wśród wielu funkcji magnez wykazuje się zdolnością utrzymywania pobudliwości tkanki mięśniowej, nerwowej oraz odpowiada za kurczliwość mięśni gładkich i szkieletowych. Jest składnikiem kości i zębów. Magnez jest też niezbędny do prawidłowego przyswajania wapnia w kości. Aby wszelkie procesy nerwowe w organizmie psa przebiegały prawidłowo, stosunek wapnia do magnezu powinien wynosić jak 2:1. Zbyt mała podaż magnezu w pokarmach sprzyja m.in. zwiększonej kruchości kości oraz zmniejsza ogólną odporność organizmu. Nadmiar magnezu jest wydalany z moczem i jest niebezpieczny jedynie w przypadku patologicznej niewydolności nerek. Magnez należy do pierwiastków słabo przyswajalnych. Z pokarmów wchłania się go zaledwie 15-40%.

    Źródła w pożywieniu:
    mąka sojowa, kasza jęczmienna, orzechy, kasza gryczana, pestki dyni, kukurydza, soczewica, szpinak, banany, mąka pełnoziarnista, ser żółty, kości (z pominięciem kości drobiowych), niektóre wody mineralne (niegazowana).

    Zapotrzebowanie:

    zawartość w karmie:

    - psy rosnące: 0.11 g (na każde 1,000 kcal ME);

    - psy dorosłe: 0.04 % (sucha masa, 3.67 kcal ME/g);

    minimalne wartości rekomendowane do spożycia dziennego na kg masy ciała:

    - psy rosnące: 0.28 mg/kg;

    - psy dorosłe: 0.10 mg/kg.

    • Cynk: 

    jest jednym z minerałów śladowych, zaliczanych do niezbędnych mikroelementów. Mimo iż cynk znany jest od wieków to dopiero w 1957 roku potwierdzono jego ważną rolę, jaką pełni w organizmie. Jest obecny w centrach aktywnych wielu (około 200) enzymów uczestniczących w różnych procesach, w tym w przemianach metabolicznych. W związku z tym ma wpływ na wszystkie podstawowe procesy życiowe. Bierze udział między innymi w mineralizacji kości, gojeniu się ran, wpływa na pracę systemu odpornościowego, reguluje prawidłowe wydzielanie insuliny przez trzustkę i stężenie witaminy A oraz cholesterolu. Ma również swój udział w regulacji ciśnienia krwi i rytmu serca. Chroni komórki przed niszczącym działaniem wolnych rodników. Wchłanianie cynku zachodzi głównie w jelicie cienkim, a o jego wchłanianiu, jak również o transporcie w organizmie decydują przede wszystkim aminokwasy, zwłaszcza histydyna. Cynk nie jest uważany za wysoce przyswajalny. Badania pokazują, że od 5% do 40% spożytego cynku jest rzeczywiście wchłanianego. Około 25% jest transportowane przez odpowiedni mechanizm. Spożyty cynk wiąże się z albuminami osocza i beta-2-makroglobuliną, gdzie jest następnie przenoszony do hepatocytów. Od 30% do 40% cynku wiąże się z białkami i jest pobierany przez wątrobę, a następnie zwalniany do krwiobiegu. Część cynku zawartego we krwi osadza się w wątrobie, nerkach, prostacie, mięśniach i trzustce. Cynk jest eliminowany głównie poprzez wydzieliny trzustki i dróg żółciowych i wydalany wraz z kałem oraz w niewielkich ilościach w moczu (<10%). Dzięki diecie bogatej w cynk lub dodatkowemu stosowaniu preparatów (np. siarczan cynku) można wspomagać leczenie reumatyzmu.

    Toksyczność:

    Cynk nie należy do pierwiastków chemicznych o wysokiej toksyczności, ale mimo to nadmiar cynku osłabia system obronny, zwiększa się ilość lipidów w osoczu, zmniejsza się ilość witamin A oraz E i w ostateczności dochodzi do wymiotów i nieżytów żołądka. Nie jest znana minimalna dawka toksyczna dla metalicznego cynku. Najniższa dawka soli cynku, która powodowała zgon u 50% narażonych zwierząt (LD 50) wynosiła około 100 mg/kg masy ciała w przypadku ostrej toksyczności.

    Teoretycznie efekt toksyczności może wystąpić przy połknięciu przez zwierzę kilku monet bitych ze stopów zawierających duże ilości cynku, może wystąpić na skutek picia i jedzenia z ocynkowanych pojemników lub w skutek zjedzenia maści i kremów z dużą zawartością cynku. W dużych ilościach (powyżej 50 mg na kilogram masy ciała, lub 1 do 3 groszy), spożycie cynku może prowadzić do uszkodzeń wątroby i niewydolności nerek oraz śmierci.

    Suplementacja:

    Dieta bogata w świeże mięso nie powinna wymagać dodatkowych suplementów cynku. Większość komercyjnych karmy klasy Premium dla zwierząt domowych posiada dodatkowe porcje cynku, aby przeciwdziałać szkodom/stratom podczas jej przetwarzania.

    Źródła w pożywieniu:

    Najlepszym źródłem cynku są: jadalne wodorosty, mięso, mleko krowie i kozie, żółtko jaja, ryby, chuda wołowina, serca kurze, baranina, indyk, drożdże piwne, pełne ziarno, rośliny strączkowe, pokarm bogaty w proteiny, otręby, orzechy, pestki dyni oraz nierafinowane pokarmy. Rośliny zawierające cynk to: lucerna i pokrzywa.

    Zapotrzebowanie:
    zawartość w karmie:
    - psy rosnące: 9.7 mg (na każde 1,000 kcal ME);
    - psy dorosłe: 35.6 mg/kg (sucha masa, 3.67 kcal ME/g);
    minimalne wartości rekomendowane do spożycia dziennego na kg masy ciała:
    - psy rosnące: 1.94 mg/kg;
    - psy dorosłe: 0.72 mg/kg.

  3. Fitoterapia
    to leczenie przy pomocy roślin bardziej znane pod pojęciem ziołolecznictwo. Pierwsze wzmianki o fitoterapii pochodzą z Egiptu, skąd ta dziedzina wiedzy rozprzestrzeniła się na kolejne kraje. W Europie termin ziołolecznictwo pojawił się w końcu XIX wieku jako odpowiedź na rozwój lecznictwa opartego o środki chemiczne. W Polsce pierwsza publikacja z tej dziedziny pojawiła się w 1933 roku. Obecnie fitoterapię możemy podzielić na tradycyjną (opartą o wykorzystanie w lecznictwie ziół lub mieszanek) i nowoczesną, która wykorzystuje izolowane z roślin czynne substancje, otrzymywane w oparciu o najnowsze zdobycze nauki i procesy technologiczne. Lek nazywamy roślinnym, jeśli substancje czynne pochodzenia roślinnego stanowią co najmniej 60% jego składu. Bardzo często rośliny lecznicze wchodzą w skład różnych mieszanek ziołowych i suplementów diety oraz stanowią dodatek np. do gotowych karm dostępnych dla psów. Poniżej przedstawiamy wybrane rośliny i zioła, które dzięki swoim właściwościom mogą wspomagać terapię leczniczą prowadzoną u zwierząt dotkniętych chorobą Addisona:

    • Lukrecja gładka (Glycyrrhiza gabra):

    to bylina z rodziny bobowatych. Nazwa Glycyrrhiza wywodzi się od greckiego słowa "glycos", które oznacza słodki i "rhiza", czyli korzeń. Występuje w stanie dzikim w Azji Środkowej, Azji Mniejszej i w południowej części Europy. Uprawiana jest m.in. we Włoszech, Hiszpanii, Turcji, Rosji oraz w Polsce. Lukrecja jest wieloletnią rośliną zielną, o grubym, rozgałęzionym korzeniu z licznymi rozłogami dorastającymi do kilku metrów długości. To właśnie korzeń wraz z rozłogami (Radix Glycyrrhizae), stanowi główny surowiec wykorzystywany w lecznictwie, który na skalę przemysłową pozyskiwany jest w Turcji i Rosji. Po okorowaniu i wysuszeniu ma żółty kolor. Jest bezwonny i bardzo słodki dzięki zawartym w nim trójterpenoidzie - glicyryzynie (kwas glicyryzynowy). Związek ten jest 50 razy słodszy od zwykłego białego cukru (sacharozy). Jest głównym składnikiem aktywnym ekstraktów otrzymywanych z korzenia lukrecji. Glicyryzyna posiada silne własności wiązania wody w skórze, jest więc skutecznym składnikiem nawilżającym. Składową kwasu glicyryzynowego jest kwas glicyretynowy. Oba związki odpowiadają m.in. za działanie antyalergiczne, immunostymulujące, antyzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, antyobrzękowe, antyoksydacyjne i łagodzące.
    Oprócz kwasu glicyryzynowego i glicyretynowego, surowiec zawiera wiele innych związków aktywnych, które w sumie stanowią 40-50% suchej masy korzenia. Ważne ze względu na lecznicze działanie korzenia lukrecji są również biologicznie czynne flawonoidy. Trzecią grupę związków stanowią pochodne hydroksykumaryny. Oprócz tego korzeń zawiera fitosterole, węglowodany, aminokwasy, sole mineralne i inne związki. Wszystkie te związki wspomagają działanie głównego składnika, czyli kwasu glicyryzynowego, tworząc kompleks o aktywności biologicznej wyższej niż czysty, wyizolowany kwas glicyryzynowy lub kwas glicyretynowy. Współczesne badania potwierdziły silne przeciwzapalne właściwości wyciągów z lukrecji. Wyciągi z lukrecji łagodzą stany zapalne skóry, podrażnienia, swędzenie i działają przeciwobrzękowo, przy mało nasilonych zmianach mogą zastępować środki steroidowe np. hydrokortyzon, a także hamują reakcji autoagresji. Saponiny zawarte w lukrecji wykazują działanie przeciwzapalne podobne do adenokortykotropiny i dezoksykortykosteronu. Wykazują działanie przeciwreumatyczne i przeciwartretyczne. Saponiny nie wykazują jednak działań ubocznych charakterystycznych dla ACTH i kortykosteronu. Przyśpieszają i nasilają syntezę interferonu.

    W 2005 roku w numerze 53/3 Magazynu Weterynaryjnego wydawanego w Nowej Zelandii opublikowano raport  RH Jerrett i wsp., opisujący podawanie lukrecji psu choremu na chorobę Addisona z oczekiwanym skutkiem w postaci poprawienia parametrów zdrowotnych tego osobnika. Za granicą wyciągi z lukrecji są zalecane m.in. do leczenia zaniku kory nadnerczy, choroby Addisona, reumatyzmu i chorób alergicznych. W USA dostępny jest preparat ziołowy opracowany z myślą o psach, w którego składzie znajduje się m.in. lukrecja - Primalix® Adadren.
    W przypadku wielu produktów zielarskich cały naturalny kompleks jest zdecydowanie bardziej efektywny, niż pojedyncze substancje, dlatego też bardzo często lukrecja stanowi składnik różnych gotowych preparatów leczniczych. Niektórzy producenci karm również dodają ją do składów swoich produktów, aczkolwiek zawarta w karmie ilość lukrecji jest zazwyczaj śladowa;

    • Remania kleista (Rehmannia glutinosa):

    należy do roślin z rodziny trędownikowatych i występuje endemicznie na terenach Chin. Nazwa gatunku pochodzi od słowa "glutinous" (kleisty) i bezpośrednio odnosi się do lepkiej natury korzenia tej rośliny, który stanowi główny surowiec zielarski Radix Rehmanniae. Korzenie tej rośliny są zbierane, a następnie suszone lub w formie surowej przetwarzane na różne preparaty zielarskie, które od wieków wykorzystywane są w tradycyjnej medycynie chińskiej do leczenia różnych schorzeń m.in. wspomagająco w złamaniach kości, przy uszkodzonych ścięgnach i mięśniach, a także jako środek oczyszczający, przeciwgorączkowy i na krwawienia.

    Analiza chemiczna Remanii wyjaśnia jej "ciężką i mdłą" naturę. Głównymi składnikami wywaru z Remanii są cukry proste (glukoza, galaktoza, fruktoza, sacharoza i mannitol), które sprawiają, że korzeń jest lepki i ma słodki smak, zaś stachioza (niestrawna skrobia), po spożyciu Remanii w nadmiarze skutkuje fermentacją w jelitach, która kończy się wzdęciami i gazami.  Głównymi związkami czynnymi surowca zielarskiego są glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol (3-11% w świeżym korzeniu), melittozyd i remaniozydy A-D. Poza tym opisano występowanie sześciu estrów pochodnych ajugolu i kwasów m.in. wanilinowego, p-hydroksybenzoesowego, p-ferulowego i p-kumarowego oraz monoterpenowych glikozydów - remanozydy A, B i C. W surowcu występuje też bogata frakcja steroli (ß-sitosterol, kampesterol i inne). Oprócz tego surowiec zawiera cerebrozydy, witaminy A, B, C, D i aminokwasy. Wraz z poznaniem dokładnego składu chemicznego rośliny i poszczególnych właściwości ww. substancji uznano, że preparaty z korzenia Remanii wykazują także działania hormonalne, regulują i stymulują wydzielanie kortykosteroidów, chronią korę nadnerczy przed atrofią, wzmacniają wątrobę, nerki, serce i naczynia krwionośne.  Badania prowadzone na zwierzętach w Pekinie udowodniły, iż podawanie wyciągu z Rehmannia glutinosa wraz z deksametazonem znacząco wpłynęło na poprawę stężenia kortykosteronu w osoczu. W USA dostępny jest preparat ziołowy opracowany z myślą o psach, w którego składzie znajduje się m.in. Rehmannia glutinosa  - Primalix® Adadren.

    W przypadku wielu produktów zielarskich cały naturalny kompleks jest zdecydowanie bardziej efektywny, niż pojedyncze substancje, dlatego też bardzo często Remania stanowi składnik różnych gotowych preparatów leczniczych;

    • Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus):

    to roślina występująca w Azji, głównie w części północno-wschodniej, która należy do rodziny araliowatych. Jest to kolczasty około 2.5 metrowy krzew z charakterystycznymi, bardzo silnie rozgałęzionymi i rozwiniętymi organami podziemnymi. Z płytko umieszczonego w ziemi kłącza rozchodzą się liczne rozgałęzienia i rozłogi, które bardzo często mogą mieć i 5m długości.

    Surowiec zielarski stanowią właśnie te kłącza wraz z rozłogami (Rhizoma et Radix Eleutherococci), które są zbierane późną jesienią, a następnie suszone. Na skalę przemysłową krzew ten uprawiany jest w Chinach oraz w Rosji. Właściwości lecznicze tej rośliny zostały odkryte stosunkowo niedawno i to za sprawą radzieckich fitochemików, którzy wśród flory rodzimej szukali tańszego odpowiednika dla kosztownego chińskiego Żeń-szenia właściwego (Panax ginseng). Po wstępnym poznaniu składu chemicznego tej rośliny okazało się, że wykazuje ona właściwości podobne do Żeń-szenia właściwego. Do obrotu handlowego roślina ta została wprowadzona pod nazwą Żeń-szeń syberyjski (Siberian Ginseng).

    W surowcu stwierdzono obecność wielu związków nazwanych eleuterozydami (należącymi do glikozydów fenolowych i saponinowych, lignanów i terpenów) m.in. A, B (B, B2, B3, B4), C, D, E, F, G, H (I i K), L i M. Z kłączy uzyskiwany jest ekstrakt płynny - zawierający, co najmniej 0.12% eleuterozydów. Poza tymi związkami w surowcu występują kumaryny (monoglukozyd izofraksydyny), fitosterole (ß-sitosterol) i węglowodany.

    Ogół związków czynnych w surowcu zielarskim sprawia, że ma on działanie tonizujące i immunostymulujące. Pobudza ośrodkowy układ nerwowy i czynność gruczołów dokrewnych. Prawdopodobnie, to właśnie działanie hormonalne na funkcję nadnerczy sprawia, że  ma on ogromne znaczenie w leczeniu skutków choroby Addisona (szczególnie w przypadkach, gdy organizm nie wykazuje reakcji na standardowe leczenie). Poprzez stymulację funkcji nadnerczy, żeń-szeń pomaga dostosować się organizmowi do zewnętrznych czynników stresogennych poprzez:
    - zwiększenie ilości kortyzolu (hormonu stresu) w ostrym stresie w wyniku jego uwolnienia;
    - zmniejszenie uwalniania kortyzolu w przewlekłym stresie;
    - wzmożoną czujność w spoczynku;

    • Imbir (Zingiber Boehm.):

    to rodzaj wieloletnich bylin z rodziny imbirowatych. Występują w strefie tropikalnej Azji (Chiny, Indie) oraz w Australii, Ameryce Południowej i Afryce. Rośliny te charakteryzują się grubymi, mięsistymi kłączami, które są głównym surowcem zielarskim. Imbir jest jedną z tych roślin, która w wielu kulturach od wieków wykorzystywana jest zarówno w kuchni, jak i w tradycyjnym lecznictwie, głównie do wsparcia układu trawiennego i normalizacji funkcji żołądka.
    W zależności od gatunku zmienia się jednak zastosowanie korzenia, dlatego też w lecznictwie wykorzystuje się głównie korzeń imbiru lekarskiego (Zingiber officinale Rosc.), cytwarowego (Zingiber zerumbet) i żółtego (Zingiber montanum). Świeży korzeń może być stosowany, ale znacznie częściej korzeń jest suszony i rozdrabniany, a na jego bazie przygotowywane są różne preparaty.

    Kłącze imbiru zawiera wiele cennych substancji. Zalicza się do nich białko, tłuszcz, węglowodany, witaminy głównie: B2, B3 i B6 minerały w tym głównie: magnez, potas, żelazo, wapń, fosfor, żywicę, skrobię, kwasy organiczne oraz olejki eteryczne  (0.6-3% masy w świeżej roślinie). Skład olejku jest zróżnicowany i zależy od gatunku byliny, jednak u wszystkich gatunków występują główne komponenty odpowiedzialne za aromat, do których należą węglowodory seskwiterpenowe, takie jak zingiberen, kurkumen i b-bisabolen. Oprócz nich olejek zawiera również felandren, kamfen, linalol, zingiberol, cytral oraz zingiberen, który jest głównym składnikiem olejku eterycznego (ok. 70%). Ostry i nieco gorzki smak imbir zawdzięcza głównie występującej w kłączu żywicy, która jest mieszaniną kilku związków m.in. gingerolu, shogaolu, zyngeronu i gingerlu.

    Korzeń imbiru jest stosowany m.in. do stabilizacji poziomu hormonu kortyzonu, a oprócz tego utrzymuje ciśnienie krwi na normalnym poziomie, zwiększa energię oraz tempo przemiany materii i łagodzi nudności (np. w chorobie lokomocyjnej);

    • Witania ospała, Ashwagandha, indyjski żeń-szeń (Withania somnifera):

    jednoroczny, niewysoki krzew należący do rodziny psiankowatych. Występuje w południowo-wschodniej części Europy, w południowej Azji oraz w północno-wschodniej Afryce. Witania jest od tysięcy lat wykorzystywana w  tradycyjnej medycynie hinduskiej - ajurwedzie. Surowiec leczniczy stanowi korzeń oraz owoce rośliny (jagody) Radix et Fructus Withaniae, na bazie których przygotowywane są różnorodne preparaty lecznicze. Oprócz tego jagody mogą być wykorzystywane jako substytut podpuszczki w produkcji sera. Tradycyjnie Ashwagandha była stosowana, jako roślina tonizująca w różnorodnych schorzeniach, jak również w celu promowania siły i witalności, a także jako remedium na stres. Ta uniwersalność sprawiła, że bardzo często Withania somnifera określana jest mianem indyjskiego żeń-szenia, mimo iż z prawdziwym żeń-szeniem nie ma nic wspólnego.

    Analiza chemiczna wykazała, że w surowcu zielarskim znajdują się następujące substancje: alkaloidy (anaferyna, anahigryna, witanina, somniferyna, tropina), fitosterole (beta-sitosterol), kumaryny (skopoletyna), sitoindozydy, fenolokwasy (kwas chlorogenowy, tylko w liściach), cysteina (w owocach), saponidy i witanolidy A-Y (laktony steroidowe). Witania jest również bogata w żelazo. Warto zaznaczyć, iż głównym składnikiem korzeni Withania somnifera są ww. witanolidy A-Y (laktony steroidowe) i to im właśnie przypisuje się niezwykłe właściwości lecznicze tej rośliny.

    Liczne badania wykazały, iż substancje czynne o charakterze przeciwzapalnym i przeciwbólowym zawarte w witanii wspomagają leczenie chorób reumatoidalnych i zwyrodnieniowych stawów. Witania wzmacnia też system odpornościowy, wspomaga leczenie chorób autoimmunologicznych i wykazuje właściwości immunosupresyjne. Związki aktywne są skuteczne w leczeniu chorób związanych ze stresem i wpływają na regulację gospodarki hormonalnej. W prowadzonych badaniach udowodniono, iż Ashwagandha poprzez wpływ na hamowanie reakcji stresowych jest zdolna do normalizowania poziomu kortyzolu;

    • Traganek błoniasty (Astragalus membranaceus):

    to niewielka, wieloletnia roślina z rodziny motylkowatych. Występuje głównie na północy Chin - w prowincji Yunnan i Sichuan, a także w Mongolii i Korei. Właściwości lecznicze traganka są szczególnie cenione w tradycyjnej medycynie chińskiej, gdzie wykorzystywany jest do ogólnego wzmacniania organizmu oraz zwalczania różnych infekcji. Surowiec zielarski stanowi korzeń rośliny Radix Astragali Membranaceus (surowy lub przetworzony), który pozyskuje się zazwyczaj z dojrzałych - ok. 4 letnich roślin. Traganek zawiera wiele typów substancji chemicznych. Wśród substancji czynnych farmakologicznie możemy wymienić: saponiny trójterpenowe - astragalozydy i ich estry, agroastragalozydy astramembraniny, izoflawony (formononetyna, kumatakenina), polisacharydy (astrogaloglukany), flawonoidy (kempferol, formononetyna, izoramnetyna, kalikozyna, kwercetyna, ramnocytryna i kumatakenina). Oprócz tego traganek zawiera dość spore ilości białka i wolnych aminokwasów (np. asparagina, prolina, arginina, kanawanina, alanina, kwas aminomasłowy i kwas glutaminowy).

    Traganek aktywuje i wzmaga wydzielanie interferonu. Wykazuje silne właściwości antyoksydacyjne, a także działa przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo. Traganek m.in. wspomaga pracę nerek, nadnerczy i wątroby, normalizuje pracę serca, stymuluje aktywność komórek T, zwiększa trawienie, zwiększa aktywność metaboliczną. Prowadzone badania sugerują, że dzięki swoim właściwościom chroni organizm oraz wzmaga procesy regeneracyjne u zwierząt po długotrwałej terapii sterydowej.

W przebiegu choroby Addisona duże znaczenie odgrywa stres, dlatego też terapia wspomagająca podstawowe leczenie powinna obejmować także środki, które działają prewencyjnie i minimalizują skutki ewentualnych sytuacji stresujących. Psy mogą cierpieć z powodu różnych typów leków, które tylko wzmagają stres np. z powodu: lęku społecznego (pies staje się nerwowy i niespokojny w obecności innych psów i/lub ludzi), lęku hałasu (pies boi się głośnych lub nietypowych dźwięków np. grzmoty, fajerwerki) i lęku separacyjnego (pies boi się zostawać sam). Oprócz tradycyjnych metod wspomagających walkę ze stresem medycyna naturalna oferuje również szereg niekonwencjonalnych metod, które mogą okazać się przydatne i przede wszystkim nie powodują tyle skutków ubocznych, co syntetyczne antydepresanty. Ziołolecznictwo, aromaterapia, feromonoterapia z użyciem substancji o działaniu uspokajającym i relaksującym, to tylko jedne z wielu metod, przy pomocy których można w sposób naturalny ograniczać wystąpienie stresu, a także niwelować jego negatywne skutki.

  • ziołolecznictwo

    na wszelkie stany lękowe, weterynarze holistyczni zalecają stosowanie ziół o właściwościach uspokajających, wyciszających i balansujących układ nerwowy np.

    • korzeń kozłka lekarskiego (Radix valerianae):

      kozłek lekarski (Valeriana officinalis) jest wieloletnim, popularnym ziołem, rosnącym do wysokości nawet 1.2m. Można go znaleźć w całej Europie, jak również w Stanach Zjednoczonych. Z łaciny valere znaczy tyle, co być zdrowym. Surowiec zielarski stanowi dwuletni żółtobrązowy korzeń (kłącze) kozłka lekarskiego (Radix valerianae) zbierany jesienią. Skład kozłka lekarskiego to m.in. olejki eteryczne, alkaloidy, iridoidy, kwas walerenowy, kwasy organiczne, terpeny, trójterpeny i waltraty. Te ostatnie wpływają łagodząco na centralny system nerwowy. Kozłek lekarski pomaga na wszystkie dolegliwości, których przyczyną jest stres;

    • liście melisy lekarskiej (Folium Melisse):

      Melisa lekarska (Melissa officinalis L.), to gatunek wieloletniej byliny dorastającej do 90 cm o zapachu zbliżonym do cytryny. Zioło to pochodzi z południowej Europy, zachodniej Azji oraz północnej Afryki, ale obecnie można ją spotkać w każdym zakątku Świata. Rodzajowa nazwa "Melissa" pochodzi od greckiego słowa "pszczoła". Surowiec zielarski stanowią części nadziemne rośliny (głównie liście) oraz olejek lotny. Ponadto liście znalazły zastosowanie kulinarne, jako przyprawa. Składniki biologicznie czynne liści melisy, to olejki eteryczne z głównymi składnikami: cytralem A i B, citronelalem i linalolem oraz kariofylenem, fenolokwasy - kwas kawowy, rozmarynowy i ferulowy, a także triterpeny, flawonoidy i składniki mineralne. Melisa działa przede wszystkim tonizująco na układ nerwowy i wspomaga leczenie różnych stanów lękowych. Oprócz tego działa rozkurczająco, przeciwwirusowo i wspomagająca leczenie nadczynności tarczycy;

    • koszyczek rumianku pospolitego (Anthodium Chamomillae):

      Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L.) jest jednoroczną rośliną z rodziny astrowatych dorastającą do 50 cm wysokości. Łacińska nazwa rumianku pospolitego Matricaria wywodzi się od słowa mater - matka. W stanie dzikim występuje w większej części Europy (również w Polsce) oraz na terenie Uralu, Kaukazu, Azji Mniejszej, Iranu, Afganistanu i Indii. Aktualnie można go spotkać w stanie dzikim również w Ameryce Północnej i Australii. Surowiec zielarski stanowi koszyczek rumianku (Anthodium Chamomillae) oraz jego przetwór olejek rumiankowy (Oleum  Chamomillae), który ma kolor zielonkawo-niebieski lub niebieski. Rumianek jest jedną z najbardziej znanych roślin wykorzystywanych w lecznictwie i kosmetyce od wielu wieków. Składniki biologicznie czynne w roślinie, to głównie olejek eteryczny (od 0.24 do 1.9%), w skład którego wchodzi: α-bisabolol i jego tlenki (A, B oraz C), β-bisabolol, β-farnezen i mircen (z którego w takcie destylacji olejku powstaje chamazulen). Surowiec zawiera także flawonoidy (m.in. apigenina i jej 7- glukozyd apinina), związki kumarynowe, kwasy fenolowe (np. kwas salicylowy), związki poliacetylenowe (np. spiroeter), śluz, cholinę i sole mineralne. Rumianek jest wspaniałym ziołem o szerokim spektrum właściwości leczniczych m.in. działa rozluźniająco (uspakajająco) na system nerwowy, a także wpływa dobroczynnie na układ pokarmowy;

    • koszyczek rumianu rzymskiego (szlachetnego) (Anthodium Anthemidis):

      Rumian rzymski, szlachetny (Chamaemelum nobile) wg najnowszych ujęć taksonomicznych jest aromatyczną, wieloletnią byliną z rodzaju Chamaemelum, która osiąga do 30 cm wysokości. Swoim wyglądem bardzo przypomina rumianek pospolity, aczkolwiek ma bardziej ozdobne kwiatostany. Roślina ta wywodzi się z obszarów śródziemnomorskich, ale współcześnie występuje praktycznie w całej Europie. Surowiec zielarski stanowi koszyczek rumianu szlachetnego (Anthodium Anthemidis) i jego przetwór olejek z rumianu rzymskiego (Oleum Anthemidis), który jest najczęściej barwy purpurowej, żółtawej, a rzadziej niebieskiej. Surowiec zielarski zawiera olejek eteryczny w ilości do 2.4 %. W olejku wyodrębniono ponad 100 zdefiniowanych związków chemicznych, a główne znaczenie odgrywają kwas tyglinowy i jego estry (butylowe, izomaylowe), estry kwasu izomasłowego, metakrylowego i angelikowego, pinen, farnezol, chamazulen, nerolidol, l-trans-pinokarweol, l-trans-pinokarwon, 1,8-cineol. W surowcu występują także: flawonoidy (m.in. apigenina i jej 7- glukozyd apinina), kumaryny (skopoletyna), garbniki katechinowe, gorycze, fitosterole (sitosterol), cholina, inozyt, triterpeny, kwasy organiczne (np. kawowy), witamina C oraz sole mineralne z dużą zawartością potasu. Praktycznie działanie lecznicze koszyczka rumianu rzymskiego jest bardzo zbliżone do wyżej opisanego działania koszyczka rumianku pospolitego, jednak warto zaznaczyć, iż preparaty przygotowywane na bazie koszyczka rumianu szlachetnego mają silniejsze działanie przeciwskurczowe, natomiast preparaty przygotowywane na bazie rumianku pospolitego mają większe właściwości przeciwzapalne (głównie przez zawartość α-bisabololu i spiroeteru);

    • owies prawdziwy (Avena sativa):

      jest jednoroczną rośliną należącą do rodziny traw, która osiąga do 80 cm wysokości. Owies prawdziwy pochodzi z obszarów Europy północnej, ale współcześnie znany jest na całym Świecie. Występuje zarówno stanie dzikim, jak i jest też uprawiany. Owies prawdziwy jest najbardziej znany pod postacią odżywczych płatków owsianych, ale roślina ta posiada również wiele właściwości leczniczych, które od wieków wykorzystywane są w tradycyjnym lecznictwie. Surowiec zielarski stanowią ziarna (płatki owsiane) oraz słoma (wysuszone łodygi), które zawierają węglowodany, saponiny, flawonoidy, alkaloidy, związki steroidalne, sole mineralne obfitujące w krzemionkę, w tym również rozpuszczalną w wodzie, witaminy grupy B (B1, B2, B6, kwas nikotynowy, kwas pantotenowy), D, E, karoten, tłuszcze, białko zbożowe (gluten) i skrobię. Owies prawdziwy w tradycyjnym ziołolecznictwie ma wiele zastosowań, a jednym z nich jest wspomaganie leczenia ogólnego osłabienia i stresu. Działa uspokajająco, wzmacniająco i ułatwia zasypianie;

    • tarczyca bocznokwiatowa (Scutellaria lateriflora) i tarczyca pospolita (Scutellaria galericulata):

      dwa gatunki roślin wieloletnich należących do rodziny jasnotowatych osiągające od 30 do 60 cm wysokości. Nazwa rodzaju nawiązuje do kształtu okrywy kielicha i pochodzi od łacińskiego słowa scutella (miseczka, naczynie). Tarczyca bocznokwiatowa stosowana jest w lecznictwie tradycyjnym głównie w w Ameryce Północnej (Kanada i USA), zaś tarczyca pospolita bardziej znana jest w Europie. W ziołolecznictwie wykorzystywane jest ziele oraz korzenie, z których przygotowuje się różne wyciągi płynne. Obie rośliny zawierają flawonoidy (gorzką skutelarynę, apigeninę, hispidulinę, luteolinę, skutellareinę), garbniki, kwasy fenolowe (taninowy, cynamonowy), olejek eteryczny (limonene, terpineol, kariofilen, d-kadinen, trans-β-farnesen, β-humulen (seskwiterpeny), irydoidy (katalpol). Tarczyca pospolita zawiera dodatkowo galerozyd (baicalein-β-L-rhamnofuranoside), bajkalinę i bajkaleinę. Tarczyce posiadają m.in. właściwości uspokajające, tonizujące i normujące układ nerwowy. Mogą być stosowane w leczeniu lęku i innych zaburzeń nerwowych;

    • ziele męczennicy cielistej (Herba Passiflorae):

      Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.), to gatunek wieloletniej rośliny pnącej z rodziny męczennicowatych. Występuje w tropikalnych lasach obydwu Ameryk, a w ciepłych regionach Europy ze względu na piękne kwiaty jest uprawiana jako roślina ozdobna. W Polsce jej uprawa jest utrudniona, ze względu na fakt, iż roślina nie jest odporna na mrozy i w zasadzie możliwa jest tylko w warunkach szklarniowych. Roślina nosi nazwę nadaną przez Hiszpanów, którzy odkryli ją w trakcie podboju Ameryki. Charakterystyczna budowa kwiatu zawiera części przypominające koronę ciernistą znaną z religii chrześcijańskiej. W regionach tropikalnych liczne właściwości tej rośliny są od dawna wykorzystywane w tradycyjnej medycynie ludowej, a ponadto z owoców przygotowuje się dżemy lub galaretki. Surowiec leczniczy stanowi ziele męczennicy. Ziele męczennicy zawiera alkaloidy indolowe (harminę, harmol i harmalinę), flawonoidy m.in. witeksynę, izowiteksynę, orientynę i izoorientynę, glikozyd cyjanogenny - gynokardynę, benzoflawon, fitosterole, sterole roślinne, sole mineralne, pasiflorynę, gumy i inne związki. Surowiec zielarski posiada głównie działanie uspokajające i relaksujące. Ziele to może być wykorzystywane w leczeniu lęków i w celu zmniejszenia napięcia nerwowego;

    • dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.):

      jest wieloletnim, aromatycznym ziołem należącym do rodziny Hypericaceae. Pochodzi z Europy, a współcześnie znany jest na całym Świecie. Posiada charakterystyczne żółto-złote kwiaty. Dziurawiec zwyczajny zakwita przed 25 czerwca, stąd też znany jest również pod nazwami: świętojańskie ziele i ziele św. Jana, jednak w rzeczywistości swoją nazwę "dziurawiec" zawdzięcza ledwie widocznym, niewielkim dziurkom usytuowanym na liściach, które są pewnego rodzaju zbiorniczkami wypełnionymi olejkiem lotnym. Surowiec zielarski stanowią części naziemne rośliny oraz kwiaty. Dziurawiec zwyczajny zawiera wiele substancji czynnych o różnych właściwościach leczniczych m.in. hiperycynę (czerwony barwnik) i substancje hiperycynopodobne, olejek eteryczny, garbniki, związki żywiczne, flawonoidy (rutynę i kwercetynę), kwasy organiczne, sole mineralne i witaminy A oraz C. Najważniejszym składnikiem czynnym zawartym w dziurawcu jest hiperycyna i substancje hiperycynopodobne, które wykazują m.in. właściwości wspomagające leczenie różnych stanów lękowych i wpływają na poprawę samopoczucia. Niestety ta sama substancja uczula organizm na promienie nadfioletowe i dziurawiec musi być stosowany bardzo ostrożnie, ponieważ ekspozycja psa na promienie słoneczne w trakcie przyjmowania preparatów z dziurawca może zakończyć się poparzeniem skóry. Warto również pamiętać, że hiperycyna nie rozpuszcza się w wodzie, stąd też stosowanie wodnych wywarów z dziurawca nie ma zastosowania we wspomaganiu leczenia stanów lękowych i nerwowych.

    Bardzo często ww. zioła występują pod postaciami różnych (gotowych) mieszanek i produktów, ponieważ wspólnie uzupełniają i wzmagają swoje działania. Samodzielne przygotowywanie preparatów opartych na ww. ziołach jest bardzo trudne i wymaga sporej wiedzy zielarskiej, stąd też wykorzystanie gotowych ziołowych produktów wydaje się dobrym rozwiązaniem. Aktualnie w sklepach zoologicznych bez problemu można nabyć różne medykamenty ziołowe, skomponowane tak, aby łagodzić reakcje stresowe u psów np. krople Pet Calm® (Richard Organics), tabletki uspokajające z melissą, Zenuwtabletten, Nature Line® (Beaphar), Stresnal® (Eurowet) - syrop trankwilizujący, czy płyn uspakajający - Relaxin Forte® (Over Zoo).

  • aromatoterapia

    metoda ta znana jest od tysięcy lat i ze świata ludzkiego została zaadoptowana i dostosowana również na potrzeby psów. Jej sekret polega na tym, iż efekt leczniczy uzyskuje się korzystając z naturalnych roślinnych olejków eterycznych, które mogą być wykorzystane u psów w różny sposób np. do masażu, dodane bezpośrednio do wody do kąpieli, dodane do używanych kosmetyków (np. szampony, odżywki, maści), przygotowane w formie sprayów czy atomizerów do rozpylania w powietrzu, a także podane do spożycia (np. wodą pitną). W przypadku choroby Addisona wykorzystuje się olejki o właściwościach uspokajających, relaksujących i wyciszających, które są dobrze tolerowane przez psy tj. olejek walerianowy, olejek z rumianu rzymskiego, olejek z majeranku, olejek ze słodkiej pomarańczy, olejek lawendowy, olejek ylang-ylang, olejek z szałwii, olejek z drzewa cedrowego, olejek z wetiwerii pachnącej, a także różne kompozycje na bazie ww. olejków. W przypadku psów należy jednak pamiętać o tym, że olejki są silnie skoncentrowanymi i bardzo aromatycznymi preparatami i w przypadku psów bardzo często wystarczy zaledwie 1-3 krople na odpowiednią ilość substancji bazowej (rozcieńczającej), by zwierzę na nie odpowiednio zareagowało. Olejki stosowane do nacierania i masażu (zewnętrznie) muszą być rozcieńczone w żelu bazowym, takim jak aloe vera, a olejki stosowane do rozpylania w otoczeniu powinny być rozcieńczone w wodzie destylowanej. Pewne olejki eteryczne nadają się także do spożycia i mogą być psu podawane wewnętrznie. Należy jednak pamiętać, by zawsze odbywało się to pod nadzorem lekarza holistycznego, który dobierze odpowiedni i całkowicie nieszkodliwy olejek zdatny do spożycia!. W tym przypadku olejki także powinny być odpowiednio rozcieńczone w spożywczym oleju bazowym np. w oleju ze słodkich migdałów, oleju z oliwek lub w wodzie pitnej. Olejki eteryczne po dostaniu się do organizmu (poprzez spożycie, drogą wziewną lub poprzez skórę) szybko docierają do krwiobiegu i za jego pomocą są rozprowadzane do różnych tkanek, gdzie dzięki swoim właściwościom mogą oddziaływać pozytywnie na psi organizm. Za każdym razem należy zachować ostrożność. Z reguły żadne olejki nie powinny być stosowane u psów chorujących na padaczkę i u suk ciężarnych. Stosując olejki do masażu należy pamiętać o omijaniu miejsc szczególnie wrażliwych tj. okolic oczu, nosa, narządów rozrodczych i wydalniczych.

    Kupując olejki lub ich mieszaniny należy zawsze zwracać uwagę na jakość i wiarygodność dostawcy, bowiem w sprzedaży dostępne są preparaty sporządzone z syntetycznie wyprodukowanych substancji, które niewiele wspólnego mają z naturalnymi olejkami. W sklepach zoologicznych można też nabyć gotowe kompozycje olejków o działaniu uspokajającym np. firmy Pet Remedy®, dostępne w formie sprayu lub dyfuzora.

  • feromonoterapia

    to stosunkowo nowa metoda wykorzystywana w leczeniu niekonwencjonalnym zaburzeń zachowania u zwierząt polegająca na zastosowaniu pewnych właściwości psich feromonów, które zostały odkryte pod koniec lat 50-tych XX wieku tj. Dog Apeasing Pheromone (DAP), które są specyficznymi gatunkowo substancjami chemicznymi służącymi psom do wymiany informacji w obrębie swojego gatunku. Feromony te są wydzielane przez gruczoły łojowe listwy mlecznej u suki w pierwszych dniach po urodzeniu szczeniąt i służą do uspokajania maluchów oraz zapewniają im poczucie bezpieczeństwa. Przeprowadzono badania, w których udowodniono, że te właściwości mogą być także wykorzystane u zwierząt starszych, które cierpią na różne zaburzenia behawioralne (np. fobie lękowe). Psy odbierają feromony za pomocą narządu lemieszowo-nosowego zlokalizowanego nad podniebieniem twardym. Gruczoły błony śluzowej narządu lemieszowo-nosowego wydzielają białka wiążące feromony, umożliwiając im dotarcie do receptorów wysyłających impulsy do biorącego udział w regulacji zachowań emocjonalnych układu limbicznego. Syntetyczny analog psiego feromonu D.A.P. jest produkowany w postaci sprayu lub dyfuzora. Wystarczy zatem rozpylić preparat w pomieszczeniu, gdzie przebywa pies lub włączyć dyfuzor do gniazdka, a zawartość rozniesie się sama po pomieszczeniu. Zarówno naturalne jak i syntetyczne feromony są substancjami bezpiecznymi, bezzapachowymi, nie działają na inne zwierzęta oraz ludzi. Mimo iż feromony są nieszkodliwe warto przed ich zastosowaniem zasięgnąć opinii psiego behawiorysty. W sklepach zoologicznych dostępny jest m.in. preparat o nazwie D.A.P. Dog Apeasing Pheromone Adaptil® (Ceva) w formie sprayu lub dyfuzora.

  • melatonina

    jest naturalnie występującym w organizmie psa hormonem (pochodna tryptofanu) produkowanym w ośrodkowym układzie nerwowym przez szyszynkę, a niewielkie ilości tego hormonu są także wytwarzane przez siatkówkę i soczewkę oka, komórki krwi oraz nabłonek przewodu pokarmowego. Melatonina jest związkiem dobrze rozpuszczalnym w tłuszczach oraz wodzie, który w organizmie w ciągu doby występuje w zmiennych ilościach i nie jest magazynowany. W ciągu dnia melatonina jest produkowana w niewielkich ilościach, natomiast głównie powstaje w godzinach nocnych. Uwalnianie hormonu do organizmu jest sterowane przez postsynaptyczne receptory usytuowane w zwoju szyjnym górnym, który unerwia przysadkę. Podstawowym regulatorem wydzielania melatoniny jest cykl światło-ciemność. Wydzielanie melatoniny jest uznawane za najbardziej bezpośredni wyraz obwodowy centralnego zegara biologicznego regulującego rytmy dobowe tj. godziny odpoczynku i czuwania, temperatury ciała itp. Oprócz tego hormon ten bierze udział w regulacji wielu zachowań behawioralnych i procesów fizjologicznych oraz przypisuje się mu silne właściwości antyoksydacyjne. W prasie weterynaryjnej od jakiegoś czasu publikowane są informacje dotyczące wykorzystania syntetycznego analogu melatoniny w leczeniu zaburzeń behawioralnych u psów, głównie stanów lękowych i fobii powiązanych z hałasami różnego pochodzenia (np. grzmoty, wystrzały itp.). W badaniach wykazano, że melatonina jest związkiem bardzo dobrze tolerowanym przez psi organizm i posiada bardzo duży margines bezpieczeństwa. Aktualnie na rynku polskim dostępne są preparaty przeznaczone dla ludzi, które jednak z powodzeniem mogą być stosowane również u psów. Melatonina w razie konieczności powinna być podawana 3 x dziennie w dawce jednorazowej 5-9 mg na psa rasy dużej lub olbrzymiej (powyżej 40 kg wagi), z zachowaniem 8 godzinnej przerwy.

Postępowanie z chorym zwierzęciem

Choroba Addisona, jak każda choroba o charakterze przewlekłym wymaga wprowadzenia pewnych modyfikacji w stylu życia zwierzęcia, które nie tylko wpłyną na poprawę jego komfortu życia, ale przede wszystkim będą warunkować jego prawidłowy (dalszy) przebieg. Odpowiednie postępowanie obejmuje:

  • farmakoterapię podstawową i uzupełniającą, która powinna być stosowana tak długo, jak to będzie konieczne. Leki powinny być dobrane indywidualnie do potrzeb danego zwierzęcia i podawane regularnie, zgodnie z przyjętym harmonogramem. Leczenie podstawowe za zgodą lekarza prowadzącego może być poszerzone o leczenie uzupełniające obejmujące również metody niekonwencjonalne;

  • prawidłową dietę, która powinna być dobrana do wieku, rasy i aktywności życiowej psa. Oprócz tego powinna być skomponowana z wysokiej jakości produktów, które swoim składem sprostają wszelkim zapotrzebowaniom psa chorego na chorobę Addisona. Zwierzę powinno mieć również zapewniony stały dostęp do czystej i świeżej wody;

  • optymalne warunki życiowe, które powinny zapewnić psu maksimum komfortu, spokoju i dać pełne poczucie bezpieczeństwa;

  • profilaktykę, która powinna obejmować regularne wizyty kontrolne u lekarza prowadzącego zwierzę, tak aby przebieg terapii leczniczej mógł być monitorowany na bieżąco.

Rokowanie

Odpowiednio wcześnie zdiagnozowana choroba daje możliwość wdrożenia stosownego leczenia, które jest w stanie zagwarantować w miarę normalne funkcjonowanie zwierzęcia chorego na chorobę Addisona, mimo iż jest to schorzenie przewlekłe (nieuleczalne). Nieodpowiednia diagnoza i/lub nieprawidłowe leczenie oraz niewłaściwe postępowanie ze zwierzęciem chorym na chorobę Addisona może przyczynić się do wystąpienia przełomu nadnerczowego, który bez udzielenia natychmiastowej pomocy jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, który w przypadkach krytycznych może zakończyć się śmiercią zwierzęcia.

 

Choroba Addisona, a hodowla psa rasowego

Jakakolwiek choroba reproduktora lub też suki hodowlanej sprawia, że właściciele takich zwierząt zawsze stają przed dużym dylematem dotyczącym dalszych losów hodowlanych ich podopiecznego. Naturalnie o tym czy dane zwierzę może być dalej w hodowli wykorzystywane, czy powinno być z niej definitywne wykluczone decydują przede wszystkim takie czynniki, jak: rodzaj stwierdzonego schorzenia, jego bezpośredni wpływ na zdrowie i kondycję danego zwierzęcia (również zdolności reprodukcyjne), a także zagrożenia wynikające z danego schorzenia, które mogą mieć bezpośredni wpływ na zdrowie partnera i potomków takiego zwierzęcia. Istnieje cała gama schorzeń, które praktycznie ograniczają zdolności reprodukcyjne zwierząt tylko do momentu ich całkowitego wyleczenia i nie wpływają negatywnie na uzyskiwane w przyszłości potomstwo od takiego zwierzęcia oraz nie stanowią zagrożenia dla takiego osobnika ani jego partnera. Istnieją również takie wady i schorzenia, które automatycznie wykluczają zwierzę z dalszej hodowli np. te zapisane w standardzie rasy lub wymogach Regulaminu Hodowlanego. Oprócz nich istnieje jeszcze cały szereg wad i schorzeń, które opisuje się jako dziedziczne, czyli takie które są przekazywane z rodzica na potomstwo. Stosunkowo najłatwiej podejmuje się decyzje ważące na dalszych losach hodowlanych zwierzęcia względem tych chorób, dla których został poznany mechanizm dziedziczenia i opracowano metody diagnostyczne umożliwiające ich wykrycie oraz określenie statusu danego zwierzęcia w stosunku do tego schorzenia. Jeśli dane schorzenie nie wpływa na zdolności reprodukcyjne zwierzęcia, to przy zachowaniu pewnych hodowlanych obostrzeń (np. odpowiedni dobór partnera) w zasadzie takie zwierzę można wprowadzić do hodowli. Niestety zdecydowanie bardziej komplikuje się sytuacja wówczas, gdy mamy do czynienia z chorobą, dla której nie poznano mechanizmów odpowiedzialnych za jej wystąpienie, a jedynie istnieją pewne przypuszczenia, iż może mieć ona charakter schorzenia o podłożu genetycznym, czyli istnieje ryzyko, że schorzenie może ujawnić się również u potomstwa zwierzęcia nim obciążonego. No, cóż... w takim momencie należałoby przypomnieć sobie ideę przyświecającą hodowli psa rasowego. Z założenia i w wielkim uproszczeniu polega ona na udoskonalaniu rasy. Jednak udoskonalanie, to nie tylko dbanie o cechy eksterieru i charakteru, ale również i zdrowotność rasy. Zgodnie z tym, hodowca chcąc udoskonalać, powinien tak planować skojarzenia, by zachowując odpowiednie cechy eksterieru i charakteru również całkowicie niwelować lub maksymalnie ograniczać ryzyko wystąpienia chorób i schorzeń o podłożu genetycznym u pokoleń potomnych zwierząt wprowadzanych do hodowli.

 

Choroba Addisona jest właśnie przykładem takiego schorzenia, dla którego przyczyny powstawania nie zostały poznane, jednak ryzyko wystąpienia choroby u potomków zwierzęcia nim obciążonego wzrasta. Niestety, nie tylko nie znamy mechanizmów odpowiedzialnych za wystąpienie tego schorzenia, ale także nie dysponujemy żadną metodą diagnostyczną, która umożliwiłaby zminimalizowanie szansy przekazania choroby na potomstwo. Biorąc pod uwagę fakt, że jest to choroba nieuleczalna, której koszty leczenia do najtańszych nie należą, to jedyną formą ograniczającą możliwość przeniesienia schorzenia z rodzica na potomstwo, która w tej sytuacji wydaje się słuszna, jest wycofanie takiego osobnika z dalszej hodowli.

 

Oprócz aspektów czysto etycznych za wykluczeniem takiego osobnika z hodowli przemawiają jeszcze inne ważne przesłanki. Jednymi z nich są skutki choroby, stosowana terapia lecznicza oraz czynniki zaostrzające przebieg choroby, które bezpośrednio przekładają się na ogólną kondycję zwierzęcia. Na samym początku warto wspomnieć o tym, że długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów może przyczynić się do obniżenia zdolności reprodukcyjnych zwierząt je przyjmujących (włącznie z czasową lub trwałą niepłodnością), które z góry przekreślają szanse na efektywne użycie takich zwierząt w hodowli. Jeśli jednak zdarzy się tak, że mimo przyjmowania leków z tej grupy będą one nadal zdolne do rozmnażania, to warto podkreślić, że dla obu płci akt krycia, a w przypadku suk ewentualna ciąża, poród, połóg i odchów szczeniąt, to sytuacje które generują różnego rodzaju stres. Jak wiemy wszelkie stany emocjonalne i "ekstra wrażenia" zaostrzają przebieg choroby i podwyższają ryzyko wystąpienia przełomu nadnerczowego.

 

Ponadto leki z grupy glikokortykosteroidów mają szereg różnych skutków ubocznych, które bezpośrednio będą wpływać na przebieg ciąży i same płody. Powszechnie stosowanym lekiem w chorobie Addisona jest prednizon, który w trakcie ciąży wchodzi w reakcje z estrogenem i może prowadzić do poronień, niewydolności łożyska i zahamowania rozwoju płodów. Wzrasta również ryzyko wystąpienia wad rozwojowych u płodów np. rozszczep podniebienia. Dlatego też ani ten lek, ani w zasadzie żadne inne syntetyczne analogi hormonów wytwarzanych przez nadnercza nie mogą być stosowane w trakcie ciąży. Dodatkowo leki te przenikają, nie tylko do łożyska, ale również i mleka matki. Teoretycznie więc, jeśli nawet uda się suce ciążę donosić i urodzą się na pierwszy rzut oka zdrowe szczenięta, to aby przeciwdziałać przedostaniu się leków do organizmów maluchów należałoby od pierwszych chwil życia zapewnić im pokarm zastępczy, co jak wiemy w przypadku osesków jest mega trudnym zadaniem. Na koniec chcielibyśmy zwrócić uwagę na to, że długotrwałe podawanie glikokortykosteroidów wpływa także na obniżenie odporności (podatność na zakażenia), wydłuża czas gojenia się ran (hamują angiogenezę, proliferację fibroblastów i epitelializację) oraz osłabia działania przeciwzakrzepowe, co może znacznie komplikować przebieg samego porodu, jak i połogu.

 

Opracowanie: Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

* opracowano na podstawie literatury wymienionej w bibliografii

 

Bibliografia:

- zebrane materiały własne, artykuły opublikowane na Portalu oraz:

- Endokrynologia małych zwierząt dla praktykujących lekarzy weterynarii, D. L. Panciera, A. P. Carr, wydawca SIMA WLW, rok wydania 2007;

- Choroby wewnętrzne małych zwierząt. Tom 2, C. Guillermo Couto, R.W. Nelson, wyd. I polskie, red. P. Jonkisz, R. Lechowski, W. Niżański, rok wydania: 2009;

- Choroba Addisona u psów - co mówi nam wynik laboratoryjny?, Laboklin Aktualności 06/2009;

- Właściwości biologiczne melatoniny i jej zastosowania kliniczne u zwierząt. R. Zań, Z. Roliński, C. Kowalski, A. Burmańczuk, B. Polska. Życie Weterynaryjne, 2011-86(3);

- Canine hypoadrenocorticism: Part I&II, Susan C. Klein and Mark E. Peterson, Can Vet J. 2009 and 2010;

- Protocol Canine Endogenous ACTH Assay, Gribbles Veterinary;

- Updates on hypoadrenocorticism, Christine A. Gaydos, Veterinary Medicine, Jun 1, 2008;

- Evaluation of Aldosterone Concentrations in Dogs with Hypoadrenocorticism, M.E. Baumstark i współ., Journal of Veterinary Internal Medicine, Volume 28, Issue 1, 01/02 2014;

- Aldosterone-to-Renin & Cortisol-to-Adrenocorticotropic Hormone Ratios in Healthy Dogs & Dogs with Primary Hypoadrenocorticism, S. Javadi i współ. J Vet Intern Med 2006;

- Canine and Feline Endocrinology and Reproduction (ed 2), Feldman EC, Nelson RW, Philadelphia, PA, WB Saunders, 1996;

- Hypoadrenocorticism in Small Animals, Deborah S. Greco, Clin Tech Small Anim Pract 22:32-35 © 2007 Elsevier Inc.;

- Hypoadrenocorticism (Addison's Disease), B. Nolan;

- Hypoadrenocorticism (Addison's Disease) in Dogs, Mark E. Peterson, Peter P. Kintzer, The Animal Medical Center, New York;

- Biological activities of Withania somnifera, G. Singh, P. K. Sharma, R. Dudhe and S. Singh, Annals of Biological Research, 2010, 1 (3) : 56-63;

- Veterinary Herbal Medicine, Susan G. Wynn, Barbara Fougere, Elsevier Health Sciences, 6 Dec 2006;

- http://omia.angis.org.au/OMIA000519/9615/.

 

Uwaga: poniższe opracowanie zawiera zestaw wybranych suplementów diety, leków, ziół i innych produktów leczniczych. Dla niektórych z nich podaliśmy dozowanie z uwzględnieniem potrzeb psów ras dużych i olbrzymich. W tym miejscu chcielibyśmy przypomnieć, iż są to wartości orientacyjne i zostały wypisane w opracowaniu jedynie w charakterze informacyjnym (edukacyjnym) na podstawie informacji zebranych ze źródeł przytoczonych w powyższej bibliografii. Redakcja Portalu przypomina, iż każdy lek, suplement diety, czy zioła powinny być stosowane tylko i wyłącznie zgodnie z przeznaczeniem oraz zgodnie z zaleceniem producenta (prosimy stosować się do ulotek informacyjnych dostępnych na opakowaniu), a także powinny być podawane tylko i wyłącznie po uprzedniej konsultacji z lekarzem weterynarii prowadzącym dane zwierzę. Redakcja Portalu nie ponosi żadnej odpowiedzialności za wykorzystanie zawartych w opracowaniu informacji w praktyce i "na własną rękę".

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768