O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Ziarnko do ziarnka, a uzbiera się... wszystko o kamicy moczowej - problemie wciąż aktualnym u psów

 

Kamica moczowa jest chorobą wywołaną obecnością kryształów, piasku lub kamieni w drogach moczowych. U psów (w przeciwieństwie do ludzi) kamienie w pęcherzu powstają częściej, niż w nerkach i dlatego w tym artykule skupimy się właśnie na kamicy pęcherza moczowego. Można napisać, że kamica moczowa to przypadłość stara, jak świat, a psy cierpiały na nią tak samo przed wiekami, jak i teraz. Należy jednak przyznać, że współczesna medycyna weterynaryjna pozwala dogłębnie diagnozować problem i umożliwia podjęcie prawidłowego leczenia. Przodkowie naszych psów z zamierzchłych czasów nie miały tyle szczęścia, a przypadki ciężkie najczęściej kończyły się zejściem zwierzęcia w wielkich bólach... Zanim jednak przejdziemy do dokładnego omówienia tematu przewodniego naszego artykuły przypomnijmy sobie budowę i funkcje układu moczowego. Informacje te pozwolą zrozumieć istotę całego zagadnienia.

 

Budowa i funkcje układu moczowego:

 

Układ moczowy wszystkich kręgowców oparty jest na podobnym planie budowy. W skład układu moczowego wchodzi:

  • para nerek;

  • moczowód;

  • pęcherz;

  • cewka moczowa.

Zasadnicze różnice w zależności od płci występują w budowie cewki moczowej, natomiast schemat układu moczowego w pozostałej jego części wygląda tak samo w odniesieniu do samców, jak i suk.

Układ moczowo-płciowy męski Układ moczowo-płciowy żeński

 

Właściwym narządem tworzącym mocz i regulującym stosunki wodne jest nerka w postaci pranerki występującej u zarodków ssaków oraz zanercza - czyli nerki ostatecznej występującej u dorosłych osobników ssaków. Nerki położone są w jamie brzusznej w okolicy lędźwiowej, po obu stronach kręgosłupa i są narządem parzystym, których kształt przypomina ziarno fasoli o czerwonobrązowym kolorze (kolor determinowany jest przez dużą zawartość krwi).

rycina nr 1

Przekrój podłużny przez prawą nerkę (widok od tyłu)

  1. piramida nerkowa

  2. tętnica międzypłatowa

  3. tętnica nerkowa

  4. żyła nerkowa

  5. wnęka nerki

  6. miedniczka nerkowa

  7. moczowód

  8. kielich mniejszy

  9. torebka włóknista

  10. biegun dolny nerki

  11. biegun górny nerki

  12. żyła międzypłatowa

  13. nefron

  14. zatoka nerkowa

  15. kielich większy

  16. brodawka nerkowa

  17. słupy nerkowe

Nerki są narządami naczyniowo - miąższowymi otoczonymi różnej grubości warstwą tłuszczu tzw. torebką tłuszczową, pod którą znajduje się torebka włóknista pokrywająca nerki. Swoją czynność pełnią dzięki powiązaniu elementów naczyniowych i kanalikowych. Na przekroju poprzecznym widoczne są dwie warstwy: położona na zewnątrz cieńsza - kora nerki, pod nią znajduje się grubszy - rdzeń nerki. Na granicy kory i rdzenia znajduje się strefa przyrdzeniowa. W obrębie rdzenia nerki rozróżniamy strefę zewnętrzną i wewnętrzną. Zastosowany podział stanowi lokalizację poszczególnych części nefronu, który jest podstawową jednostką strukturalną i czynnościową nerek. Możemy przyrównać go do "mikrofabryki", której zadaniem jest między innymi oczyszczanie krwi i produkcja moczu. Przychodząc na świat pies ma w nerce odpowiednio około 415000 takich jednostek, jednak na co dzień możliwości ponad połowy z nich nie są w pełni wykorzystywane.

rycina nr 2

Budowa nefronu:

  1. ciałko nerkowe

  2. cewka nerkowa kręta pierwszego rzędu

  3. cewki proste

  4. żyła międzypłacikowa

  5. tętnica międzypłacikowa

  6. żyła międzypłatowa

  7. tętnica międzypłatowa

  8. cewka zbiorcza

  9. cewka kręta drugiego rzędu

 

 

W obrębie nefronu rozróżniamy:

  • ciałko nerkowe jest tworem kulistym zbudowanym z sieci mikroskopijnych naczyń krwionośnych - kapilarnych zwanych kłębkiem, który wpukla się do końcowego ślepo zakończonego kanalika oraz z torebki kłębka. Torebka kłębka zbudowana jest z nabłonka jednowarstwowego płaskiego, który tworzy dwie blaszki zewnętrzną i wewnętrzną. To właśnie blaszka wewnętrzna ściśle przylega do naczyń kapilarnych kłębka i razem ze śródbłonkiem naczyń oraz błoną podstawną tworzy tak zwaną błonę filtracyjną. Blaszka zewnętrzna przechodzi w ścianę kanalika bliższego. Pomiędzy obiema blaszkami znajduje się jama torebki w której gromadzi się przesącz krwi tzw. mocz pierwotny;

  • kanalik bliższy składa się z części krętej przechodzącej w grubą zstępującą część pętli nefronu. W biegunie kanalikowym łączy się ze światłem torebki. Ściany tego odcinka kanalika zbudowane są z pojedynczej warstwy komórek nabłonkowych sześciennych. Błona komórkowa od strony światła kanalika tworzy liczne wypustki palczaste - mikrokosmki zwane rąbkiem szczoteczkowym, dzięki czemu zwiększa się powierzchnia kanalika. Błona komórkowa po stronie przeciwnej tworzy również liczne uwypuklenia. W tej części nefronu zachodzą liczne procesy metaboliczne. Ciałka nerkowe oraz kanaliki bliższe znajdują się w korze nerek i stanowią główną masę tego miąższu;

  • pętlę nefronu, która posiada ramię zstępujące i wstępujące. Pętla wnika w rdzeń na różną głębokość w zależności od położenia kłębka. Ściany cienkiego odcinka pętli nefronu są zbudowane z jednej warstwy komórek nabłonka płaskiego. Cienki odcinek pętli przechodzi w część grubą wstępującą pętli wysłaną nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym.

  • kanalik dalszy składa się z grubej części wstępującego ramienia pętli nefronu oraz kanalika krętego. Kanalik dalszy wysłany jest nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym. W miejscu w którym kanalik dalszy zbliża się do tętniczki doprowadzającej krew do macierzystego kłębka dochodzi do zmiany struktury i organizacji komórek nabłonka kanalika. Kanalik dalszy łączy się z kanalikiem zbiorczym.

 Do układu moczowego zaliczają się też odprowadzające drogi moczowe:

  • moczowody;

  • pęcherz moczowy;

  • cewka moczowa.

Moczowód to parzysty przewód, zaopatrzony w błonę mięśniową gładką (jest spiralnie skręcona, dzięki czemu moczowód może wykonywać ruchy perystaltyczne), a od wewnątrz w błonę śluzową, prowadzący mocz z miedniczki nerkowej do pęcherza moczowego, gdzie w kącie tylnym trójkąta pęcherzowego w dnie tego narządu posiada ujście. Moczowody przebiegają od góry ku dołowi i w miednicy ku przodowi w przestrzeni pozaotrzewnowej (jama otrzewnej).

rycina nr 3

Budowa pęcherza moczowego:

  1. moczowód

  2. otrzewna

  3. fałdy błony śluzowej

  4. ujście moczowodu

  5. trójkąt

  6. gruczoł krokowy

  7. zewnętrzne ujście cewki moczowej

  8. wewnętrzne ujście cewki moczowej

  9. włóknista tkanka łączna

  10. błona śluzowa

  11. tkanka podśluzowa

  12. mięsień wypieracz

 

 

Pęcherz moczowy to mięśniowy zbiornik umieszczony w dolnej części brzucha. Ma pofałdowaną i elastyczną ścianę, dzięki której może zgromadzić jednorazowo kilkaset ml moczu. Mięśnie ściany pęcherza rozciągają się podczas jego napełniania i kurczą się podczas opróżniania pęcherza. Mocz odprowadzany jest do tego narządu przez dwa moczowody. Położony jest w brzuchu naprzeciwko kości łonowej w miednicy mniejszej. Powierzchnia zewnętrzna pęcherza pokryta jest włóknistą tkanką łączną. Wewnątrz tkanki łącznej znajduje się warstwa mięśniowa o nazwie "mięsień wypierający". Te sprawne mięśnie decydują o wydaleniu moczu z pęcherza moczowego. Następna warstwa to tkanka "podśluzowa" składająca się z elastycznych włókien membrany, która wpływa na pracę błony śluzowej, której linie przebiegają wewnątrz pęcherza moczowego. Błona śluzowa składa się z wyspecjalizowanych komórek zwanych "nabłonkiem przejściowym". Kiedy pęcherz jest pusty, błona śluzowa tworzy wiele fałdów określanych, jako "zmarszczki". Zmarszczki i przejściowy nabłonek pęcherza moczowego pozwalają go rozciągnąć, gdy stopniowo wypełnia się moczem. U podstawy pęcherza moczowego przyjmującego kształt stożka "trójkąta" znajdują się dwa otwory połączone z moczowodem i cewką moczową. Otwarcie cewki moczowej jest otoczone przez pasma mięśnia wypieracza, utworzonego z wewnętrznego zwieracza cewki moczowej. Ten zwieracz pozostaje rozluźniony i podlega kontroli mięśni. Jest tak unerwiony, że w momencie, gdy pęcherz jest w połowie pełny zwierzę odczuwa parcie na mocz.

Cewka moczowa to przewód odprowadzający mocz z pęcherza moczowego na zewnątrz. Występuje zasadnicza różnica w budowie cewki u samców i samic. U samców łączy się ona z układem rozrodczym i tworzy przewód moczowo-płciowy. U suki uchodzi do przedsionka pochwy (zatoki moczowo-płciowej). U samca jest znacznie dłuższa. Rozpoczyna się ujściem wewnętrznym w dnie pęcherza, tak samo jak u suki, następnie przechodzi przez gruczoł sterczowy, gdzie uchodzą do niej drogi płciowe i od tego miejsca jest przewodem moczowym i płciowym. Następnie po przejściu przez przeponę moczowo-płciową wchodzi w skład prącia, przebiegając w ciele jamistym (gąbczastym). Ujście zewnętrzne cewki znajduje się na żołędzi prącia. U psów występuje w układzie moczowym dodatkowy element, jakim jest kość prącia (łac. os penis). Cewka moczowa jest wspólnym przewodem wyprowadzającym mocz i nasienie. Cewka moczowa - (męska i żeńska) przy przejściu przez przeponę moczowo-płciową posiada zwieracz prążkowany.

Układ moczowy spełnia ogromną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Jest odpowiedzialny za filtrowanie odpadów z krwi i jednoczesne formowanie oraz wydzielanie moczu (oczyszczanie organizmu ze zbędnych produktów przemiany materii). Funkcje te pomagają utrzymać w równowadze skład i objętość płynów ustrojowych. Dodatkowo usuwa również niektóre zbędne substancje i reguluje zawartość soli oraz kwasów w organizmie. Bez prawidłowo funkcjonującego układu moczowego organizm nie jest w stanie przetrwać. Ostatecznym "produktem" nerek jest mocz.

Powstawanie moczu w nerkach jest związane z trzema procesami:

  • filtracją kłębkową;

  • wchłanianiem kanalikowym;

  • wydzielaniem kanalikowym.

Filtracja kłębkowa polega na przechodzeniu przez błonę filtracyjną kłębków z osocza do przestrzeni kłębka wody i oraz wszystkich substancji drobnocząsteczkowych w niej rozpuszczonych. Przez prawidłową błonę filtracyjną spośród składników osocza nie przechodzą białka za wyjątkiem nieznacznych ilości albumin. Stany chorobowe w przebiegu których dochodzi do uszkodzenia błony filtracyjnej powodują zwiększenie jej przepuszczalności. Efektem czego może być przenikanie białek do przesączu i wydalanie ich z moczem. Wchłanianie i wydzielanie kanalikowe to główne funkcje kanalików nerkowych. Woda i substancje przefiltrowane w kłębkach podlegają następującym procesom. Przechodzi do moczu ostatecznego w takiej samej ilości w jakiej przesączona została w kłębkach - inulina. Zostają wchłaniane całkowicie w kanalikach - tak zachowuje się glukoza lub częściowo - mocznik i sód. Zostają wydzielane dodatkowo przez nabłonek kanalika - kreatynina. Są jednocześnie wchłaniane w jednym miejscu kanalika np. w odcinku bliższym, a wydalane w odcinku dalszym tak zachowuje się potas. Podstawową czynnością spełnianą przez kanaliki nerkowe jest wchłanianie zwrotne wielu składników z moczu pierwotnego. Resorpcja kanalikowa chroni organizm przed nadmierną utratą wody i wielu składników stałych. Wielkość i sposób wchłaniania zwrotnego poszczególnych substancji z moczu jest różna. Z punktu widzenia ilościowego głównym odcinkiem nefronu, w którym odbywa się czynne wchłanianie jest kanalik bliższy. Resorbowane są w nim glukoza, aminokwasy, sód i fosforany. Dlatego uszkodzenie kanalików bliższych przez proces chorobowy może powodować zwiększone pojawienie się tych substancji w moczu. Drugą oprócz resorpcji funkcją kanalików jest wydzielanie różnych składników. Do moczu przepływającego przez kanaliki wydzielane są między innymi jony wodorowe i potasowe oraz niektóre leki. Z moczem wydalane są substancje organiczne: mocznik - filtrowany w kłębkach w kanalikach bliższych, w organizmie syntetyzowany jest z toksycznego amoniaku w wątrobie. Amoniak, który jest syntetyzowany w nerce i odgrywa znaczącą rolę w regulacji kwasowo - zasadowej. Kwas moczowy łatwo filtruje się w nerkach nerkowych, około 90% wchłania się z powrotem ponownie w przestrzeni okołokanalikowej. Stosunkowo dużą sekrecję stwierdza się u dalmatyńczyków. Kreatynina jest bezwodnikiem kreatyny. Wydalana w moczu kreatynina pochodzi z przemiany mięśniowej kreatyny. Jest filtrowana w kłębkach nerkowych i nie jest ani wchłaniana, ani wydzielana przez komórki kanalików. Białka - praktycznie nie ulegają przesączaniu do moczu pierwotnego. Transport substancji nieorganicznych odbywa się w kanalikach nerkowych. Sód, potas, wapń, magnez, fosforany i siarczany w różnej ilości i w różnym stopniu przedostają się do moczu ostatecznego. Zależne jest to od wielu czynników. Więcej o moczu oraz badaniach moczu TUTAJ.

 

Kamica moczowa:

 

Problemem związanym z układem moczowym, o jakim słyszymy dość często jest kamica moczowa (łac. nephrolithiasis, urolithiasis), która jest chorobą przewlekłą, charakteryzującą się powstawaniem w układzie moczowym (u psów najczęściej w pęcherzu moczowym) złogów o różnej twardości i wielkości (kryształy, piasek, kamienie) zawierających składniki moczu. W zależności od wielkości złogów i ich umiejscowienia mogą one stanowić przeszkodę na drodze swobodnego oddawania moczu i w efekcie prowadzą do rozwoju tej choroby. Jest to schorzenie występujące stosunkowo często, które nieleczone może nawet doprowadzić do śmierci zwierzęcia.
Powstawanie kamieni moczowych jest procesem złożonym, wieloczynnikowym i nadal niejednoznacznie określonym. Mocz zdrowego psa zawiera kilka substancji, z których mogą najpierw wytrącać się kryształy, a potem tworzyć kamienie np. magnez, wapń, szczawiany. Nerki filtrują krew, czyli oddzielają z niej substancje szkodliwe albo trujące, po czym wraz z moczem usuwają je z organizmu. Jeśli ilość tych związków w moczu jest prawidłowa, wtedy są one regularnie usuwane z pęcherza moczowego i nie powodują żadnej szkody. Bywa jednak, że mocz z jakiś przyczyn staje się nadmiernie przesycony tymi związkami, a organizm nie radzi sobie z ich regularnym usuwaniem. W pewnym momencie stopień przesycenia moczu przekracza na tyle dopuszczalne wartości, że związki te są w stanie krystalizować i tworzą pierwszą - mikroskopijnych rozmiarów - płytkę osadową (dochodzi do tzw. krystalurii). Jeśli proces ten nie prowadzi do nadmiernej aglomeracji kryształów lub ta płytka osadowa zdoła sama się rozkruszyć, zostanie usunięta naturalną drogą na zewnątrz. Jeśli nie, kamienny okruch stanie się jądrem, które będzie stopniowo obrastało nowymi warstwami osadu. Wtedy poszczególne kryształy łącząc się ze sobą tworzą większe struktury - nazywane piaskiem. Wraz z upływem czasu do tych ziarenek piasku dołączają się kolejne kryształy, ziarenka "rosną" i stopniowo powstają kamienie zbudowane z mnóstwa drobnych kryształków połączonych ze sobą.

Istnieje kilka teorii dotyczących patogenezy formowania kamieni, a na ich podstawie może wnioskować, że kluczową rolę w kształtowaniu kamieni pełni przynajmniej jeden (a wielokrotnie i więcej) warunków inicjujących cały proces:

  • uszkodzenie lub zaburzenie czynności cewek nerkowych (czynnik inicjujący tworzenie złogów);

  • przesycenie moczu składnikami kamicorodnymi, które polega na przekroczeniu iloczynu rozpuszczalności fizykochemicznej związków odpowiedzialnych za tworzenie kamieni, najczęściej wapnia, szczawianów i kwasu moczowego. Dobowe stężenie tych składników podlega dużym wahaniom, a mocz jest często roztworem przesyconym;

  • nukleacja - czyli powstawanie jądra krystalizacji. Jądrem krystalizacji, ułatwiającym przyleganie doń jonów wapnia i szczawianów oraz ich agregacją, mogą być:

    • cząsteczki białka: (komórki nabłonka, fragmenty zniszczonych komórek, wałeczki nerkowe, krwinki czerwone);

    • inne kryształy: krystalizacja danej substancji z przesyconego roztworu ulega znacznemu przyspieszeniu pod wpływem obecności innych kryształów (np. odkładanie kryształów szczawianu wapnia na jądrze kryształka kwasu moczowego);

  • uszkodzenie nabłonka dróg moczowych (ułatwione przyleganie kryształów);

  • utrudniony odpływ moczu (wydłużenie czasu, jaki upływa od chwili powstania kryształu do jego wydalenia z moczem).

Kamica diagnozowana jest niemal w każdy przedziale wiekowym zarówno u suk, jak i u samców, przy czym kamienie moczowe stwierdza się częściej u psów (w 30% przypadków), a niżeli u suk, choć kamienie struwitowe są wyjątkiem od tej reguły. Powodem tego najprawdopodobniej jest uwarunkowane anatomicznie znacznie częstsze manifestowanie się objawów klinicznych kamicy u psów, dzięki temu są one częściej u nich diagnozowane. Otóż kość prąciowa występująca u samców może być przyczyną wielu urologicznych problemów, związanych z utratą drożności cewki moczowej. W przypadku kamicy, kość prącia stanowi poważne utrudnienie w swobodnym przepływie moczu, gdyż to właśnie na jej wysokości najczęściej dochodzi do powstawania zatorów i niedrożności. U suk z kolei kamienie mogą być niezauważenie wydalane z moczem.  Istnieją także predyspozycje rasowe do rozwoju określonego rodzaju kamicy, jak i różne inne czynniki (osobniczo-środowiskowe), które mogą sprzyjać powstawaniu złogów.

Kryształy, piasek i kamienie mogą być bardzo różne, zarówno w składzie chemicznym, jak i w strukturze fizycznej. Mogą występować jako jeden, duży element (kamienie) lub jako kilka mniejszych (kryształy, piasek, mniejsze kamienie). U  psów kamienie zwykle osiągają średnicę około jednego centymetra, choć usuwano również znacznie większe. Według ogólnych statystyk kamienie moczowe występują u 0,5 - 2,5% wszystkich psów. W zależności od składu chemicznego urolitów różna jest profilaktyka i leczenie kamic.

 

W zależności od lokalizacji, kamicę można podzielić na:

  • kamicę pęcherza moczowego - najczęściej spotykaną u psów;
  • kamicę cewkową - gdy kamienie lokalizują się w cewce moczowej;
  • kamicę moczowodową;
  • kamicę nerkową;
  • kamicę wielomiejscową.

Ze względu na wielkość złogi moczowe dzieli się na:

  • mikrolity (widoczne tylko pod mikroskopem);

  • złogi o średnicy do 1mm, tzw. piasek;

  • złogi widoczne makroskopowo;

  • wyraźnie uformowane kamienie.

Rodzaje i właściwości fizykalne kamieni moczowych:

 

Mówiąc o kamieniach moczowych należy pamiętać, że istnieje wiele ich rodzajów i różnią się one od siebie nie tylko wyglądem, ale przede wszystkim składem. Same nazwy kamieni zwykle odpowiadają ich składowi chemicznemu. Kamień składa się z jądra, przeważnie o innym składzie chemicznym i tzw. płaszcza. Stwierdzono, że większość kamieni powstaje poprzez osadzanie się kryształów na organicznym rusztowaniu białkowo-węglowodanowym (matrix). Jądro mogą także tworzyć skrzepy krwi, drobnoustroje, skupiska komórek nabłonka lub zapalnych, martwicze fragmenty tkanek lub ciała obce.  W moczu kamienie mogą występować pojedynczo, grupowo lub łącznie z innymi (pod względem składu chemicznego) kamieniami. Twardość, barwa oraz skład chemiczny kamieni zależą ściśle od ich budowy krystalicznej. Niewątpliwie najwięcej informacji o składzie chemicznym i budowie krystalicznej dostarcza analiza chemiczna kamienia. Składniki osadu upostaciowanego są odzwierciedleniem procesów chorobowych toczących się w obrębie układu moczowego, zaś osad mineralny moczu jest wykładnikiem procesów ogólnoustrojowych.

Z chemicznego punktu widzenia kamienie dróg moczowych mogą mieć charakter chemicznie czysty (jednoskładnikowe - 95% czystego minerału i do 5% macierzy), mogą być dwuskładnikowe, trzyskładnikowe oraz mieszane (kamień zawiera mniej, niż 70% jakiegokolwiek stwierdzonego w jego składzie minerału). Poniżej wymienimy te, które spotykane są stosunkowo najczęściej, jako pojedyncze złogi lub stanowią domieszkę do podstawowego składu kamienia.

 

Skład chemiczny

Nazwa minerału

Powszechnie używana nazwa kamieni moczowych

 Trójfosforan amonowo-magnezowy

Struwit

Struwity

Jednowodzian szczawianu wapnia

Wewelit

Szczawiany wapnia

(Oxalaty)

Dwuwodzian szczawianu wapnia

Wedelit

Trójwodny wodorofosforan magnezu

Newberyit Kamienie fosforanowe
Ośmiowodny fosforan magnezu Bobierit

Dwuwodny wodorofosforan wapnia

Bruszyt

Bezwodny fosforan trójwapniowy

Witlokit

Hydroksywęglanofosforan wapnia

Dallit

(Apatyt węglanowy)

Hydroksyfosforan wapnia

Hydroksyapatyt

(Apatyt hydroksylowy)

Wodorofosforan wapnia

Apatyt fluorowy

Węglan wapnia

Aragonit

Kamienie wapniowe

Kalcyt

Vateryt

Kwaśny moczan amonu

(moczan amonu, dwumoczan amonu)

-

Kamienie moczanowe

Kwas moczowy

Uricite

Sole kwasu moczowego

tzw. moczany bezpostaciowe

(wapnia, magnezu, potasu, sodu)

-

aminokwas Cystyna

(C6H12N2O4S2)

-

Kamienie cystynowe

2,6-dihydroksypuryna (Ksantyna)

-

Kamienie Ksantynowe
Ditlenek krzemu Trydymit Kamienie krzemianowe
Alfa Kwarc

zależny od składu leku

-

Kamienie polekowe

zależny od składu kamienia

-

Kamienie mieszane

 

Częstotliwość występowania poszczególnych kamieni u psów*:

 

Rodzaj kamienia

 częstotliwość występowania w %

liczba zdiagnozowanych psów 77.190

struwity

50%

szczawiany wapnia

31%

moczany

 8%**

kamienie mieszane

 7%

kamienie cystynowe

1%**

kamienie krzemianowe

1%

kamienie ksantynowe

<1%

 fosforany wapnia

<1%

* dane wg University of Minnesota Stone Laboratory 2000

** w przypadku badania ras predysponowanych genetycznie do formowania tego rodzaju kamieni % występowania gwałtownie wzrasta

 

Z powyższego zestawienia widać, że najczęściej występującymi kamieniami są struwity i szczawiany wapnia, a z racji predyspozycji naszej rasy do hyperuricosurii interesują nas również moczany. Pozostałe pojawiają się znacznie rzadziej.

 

Główne przyczyny tworzenia się kamieni moczowych:

  • predyspozycje genetyczne (w tym zwierzęta z wrodzonymi genetycznymi defektami: hyperuricosurią i cystynurią);

  • nabyte zaburzenia czynności nerek;

  • obecność jedynej czynnościowo nerki;

  • niewłaściwa dieta (przesycenie moczu związkami mineralnymi lub produktami przemiany materii powodującymi wysoką koncentrację soli w moczu);

  • różne choroby (kwasica kanalików nerkowych, zespół Fanconiego, zaburzenia wchłaniania jelitowego, nowotwory kości pierwotne i przerzutowe);

  • zaburzenia hormonalne (nadczynność przytarczyc, nadczynność kory nadnerczy, nadczynność tarczycy, choroba Cushinga);

  • zakażenia na tle bakteryjnym (infekcje dróg moczowych - niektóre szczepy bakteryjne, przede wszystkim Proteus, produkują ureazę, enzym rozkładający mocznik na amoniak i dwutlenek węgla);

  • ograniczony dostęp do wody sprzyjający nadmiernemu zagęszczeniu moczu;

  • wahania stężeń jonów wodorowych w moczu (zmiana pH);

  • obecność w moczu składników, które mogą tworzyć macierz organiczną (rusztowanie kamienia) tj. uroprotein i uromukoidów;

  • podawanie niektórych leków (glikokortykosterydy, witamina D, wapń, furosemid, sole sodowe, allopurinol);

  • niedobór substancji stabilizujących mocz: (cytrynianów, pirofosforanów, glikozaminoglikanów, białka Tamm-Horsfal(uromodulina, która jest inhibitorem powstawania oxalatów);

  • brak lub uszkodzenie koloidów ochronnych, które zapobiegają tworzeniu się kamieni (otoczka cząsteczki wydzieliny utrudniająca jej wytrącenie z roztworu);

  • zmiany anatomiczne w układzie moczowym, które powodują zaleganie moczu powyżej przeszkody, co ułatwia powstawanie złogów (np. zwężenia moczowodu, wady rozwojowe, zamknięcie cewki moczowej, uchyłek pęcherza, powiększony gruczoł krokowy, długotrwałe unieruchomienie po złamaniach, poprzeczne uszkodzenie rdzenia kręgowego).

Zaburzenia metaboliczne usposabiające do tworzenia kamieni moczowych:

  • Hyperuricosuria

    to zaburzenie metaboliczne, w którym dochodzi do zwiększonego wydzielania kwasu moczowego w moczu, co może doprowadzić do powstawania kamieni moczowych (szczególnie kamicy moczanowej) zazwyczaj stwierdzanych w pęcherzu, cewce moczowej, a sporadycznie w nerkach. W hyperuricosurii dochodzi do wrodzonego zaburzenia w metabolizmie puryn. Normalnie jako produkt końcowy wydzielana jest alantoina. U psów z mutacją w genie SLC2A9 następuje zwiększone wydzielanie kwasu moczowego (hyperuricosuria) bardziej odrębne. Podobnie jak w moczu, poziom kwasu moczowego w osoczu jest 2-4-krotnie wyższe, niż u zdrowych psów (hyperuricemia). Ponieważ kwas moczowy jest słabiej rozpuszczalny w wodzie od alantoiny, zwiększona ilości moczu prowadzi do tworzenia się kryształów, a w efekcie dochodzi do powstawania kamieni w pęcherzu moczowym. Zwiększone wartości wydalanego kwasu moczowego stwarzają zagrożenie krystalizacją w sytuacji, gdy kwaśny odczyn moczu hamuje jego dysocjację;

  • Hiperoksaluria

    spowodowana może być endogenną nadprodukcją kwasu szczawiowego. Jest to zaburzenie katabolizmu glioksalanu, który powstaje przez deaminację glicyny. Następujące po tym utlenienie glioksalanu do szczawianu i skutkuje kamicą moczową oraz wapnicą nerek;

  • Hipercalcemia

    jest to podwyższenie poziomu wapnia we krwi. Pierwotna nadczynność przytarczyc to najczęstsza przyczyna hipercalcemii. Hipercalcemia wraz z hiperfosfatemią mogą przyczyniać się do wytrącania kamieni szczególnie węglanu wapnia i dwuwodnego fosforanu wapnia (apatytu).

  • Hiperfosfatemia

    jest to stan, w którym dochodzi do zwiększenia stężenia fosforanów nieorganicznych w surowicy krwi. Zwiększenie stężenia fosforanów we krwi doprowadza równocześnie do hipercalcemii. Oba te schorzenia mogą przyczyniać się do wytrącania kamieni szczególnie węglanu wapnia i dwuwodnego fosforanu wapnia (apatytu);

  • Hipomagnezemia

    jest to stan obniżonego poziomu magnezu w organizmie. Pierwiastek ten, będąc blokerem wapnia, zapobiega tworzeniu się kamieni dróg moczowych oraz pęcherzyka żółciowego. Ponadto chroni organizm przed schorzeniami pęcherza moczowego oraz zapaleniem i przerostem prostaty.
    Wydalanie magnezu przez nerki zależy od wielu czynników, m.in. - od aktualnych zasobów tkankowych, składu diety, niektórych hormonów i stanu homeostazy innych elektrolitów. Prawidłowo funkcjonujące nerki wydalają nadmiar filtrowanego w kłębkach magnezu, oszczędzając go w przypadku niedoboru. Zaburzenie homeostazy magnezowej, a zwłaszcza niedobór tkankowy tego pierwiastka, stanowi we współczesnych warunkach środowiskowo-cywilizacyjnych istotne zagrożenie zdrowia psa. Objawy kliniczne związane z pierwotnym niedoborem magnezu mogą dotyczyć w różnym stopniu różnych narządów i układów;

  • Cystynuria

    jest wrodzonym zaburzeniem metabolicznym polegającym na nieprawidłowości w resorpcji zwrotnej cystyny (i innych aminokwasów) w kanalikach nerkowych. U psów z mutacją w genie SLC3A1 (nowofundlandy) dochodzi do upośledzonego procesu reabsorpcji cystyny i aminokwasów dwudodatnich i/lub dochodzi do aktywnej sekrecji cystyny do moczu. Cystyna jest bardzo słabo rozpuszczalna w wodzie, niskie pH sprzyja jej wytrącaniu i odkładaniu się w formie kamieni cystynowych;

  • Zasadowica metaboliczna

    Niezwykle ważną rolą spełnianą przez nerki jest utrzymywanie równowagi kwasowo-zasadowej. Komórki i tkanki organizmu są bardzo wrażliwe na zmianę środowiska wewnętrznego w kierunku kwaśnym lub zasadowym. Stąd zasadowica stanowi istotne zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania ustroju. Ze względu na przemiany metaboliczne ustrój ma tendencję do stałego ulegania zakwaszaniu. Utrzymanie wyżej wymienionej równowagi (dopuszczalne są niewielkie odchylenia w granicach normy) możliwe jest m.in. dzięki wydalaniu nadmiaru jonów wodorowych oraz zatrzymywaniu dwuwęglanów. Procesy te zachodzą w cewkach nerkowych. Zasadowica metaboliczna wynika z pierwotnego wzrostu stężenia wodorowęglanów wodorowęglanów osoczu, co powoduje wzrost pH krwi. Alkaloza metaboliczna jest często związana ze stratami soli chlorkowych lub kwasu chlorowodorowego. Taka sytuacja sprzyja również struwitom, które powstają przez przesycenie moczu trzema jego składnikami w zasadowym pH (pH 7 i wyższe);

  • Hipocitraturia

    Zmniejszone wydalanie cytrynianów z moczem może być przyczyną powstawania kamieni wapniowych ponieważ obniżone działanie chelatujące cytrynianów powoduje przesycenie moczu wolnymi jonami wapnia;

  • Ksantynuria

    zwana jest również niedoborem oksydazy ksantynowej - rzadkie zaburzenie genetyczne, w którym występuje niedobór oksydazy ksantyny, enzymu niezbędnego do przekształcania ksantyny do kwasu moczowego. U chorych występuje niezwykle wysokie stężenie ksantyn i hipoksantyny we krwi i moczu, co może prowadzić do powikłań, takich jak niewydolność nerek i powstanie ksantynowych kamieni.

Rasy psów szczególnie predysponowane do występowania określonych rodzajów kamieni:

 

Rodzaj kamienia

 Rasy predysponowane

Ocena predyspozycji

struwity

 Sznaucer Miniaturowy, Bichon Frise, Shih Tzu, Pudel Miniaturowy, Cocker Spaniel, Lhasa Apso, Dandie Dinmont Terrier, Yorkshire Terrier

w całokształcie najczęściej stwierdzany rodzaj kamieni wśród psów, jednak dotychczas nie poznano sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

szczawiany wapnia

Lhasa Apso, Yorkshire Terrier, Bichon Frise, Shih Tzu, Pudel Miniaturowy, Dandie Dinmont Terrier, Sznaucer Miniaturowy, West Highland White Terrier

dotychczas nie poznano sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

moczany

 Dalmatyńczyk, Buldog Angielski, Czarny Terier Rosyjski, w mniejszym stopniu: Wyżeł Weimarski, Parson Russell Terrier, Duży Münsterländer, Pomeranian, American Staffordshire Terrier, Owczarek Australijski, Sznaucer Olbrzym, Labrador Retriever, Owczarek Niemiecki

predyspozycje genetyczne (hyperuricosuria) dziedziczenie autosomalne recesywne. Dostępny jest test

kamienie cystynowe

Nowofundland, Labrador Retriever

predyspozycje genetyczne (cystynuria) dziedziczenie autosomalne recesywne. dostępny jest test

Terier Irlandzki, Terier Szkocki

mechanizm dziedziczenia przypomina
dziedziczenie cech sprzężonych z płcią,
ponieważ objawy chorobowe obserwowano wyłącznie u samców, ale dotychczas nie poznano dokładnego sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

 Landseer, Buldog Angielski, Basset Hound, Jamnik, Mastiff, Buldog Francuski, Spaniel Tybetański, Welsh Corgi Cardigan, Border Collie

predyspozycje genetyczne, ale u tych ras

dotychczas nie poznano dokładnego sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

kamienie ksantynowe

Jamniki, Cavalier King Charles Spaniel

predyspozycje genetyczne (prawdopodobnie występuje wada wrodzona metabolizmu puryn - ksantynuria) prawdopodobnie dziedziczenie autosomalne recesywne, ale dotychczas nie poznano dokładnego sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

kamienie krzemianowe

Owczarek Niemiecki, Golden Retriever, Labrador Retriever, Owczarek Staroangielski, Sznaucer Miniatura

 dotychczas nie poznano sposobu dziedziczenia predyspozycji do tego rodzaju kamieni

*dane w/g różnych autorów

 

Zdjęcie RTG obrazujące kamienie zlokalizowane w różnych miejscach:

 

 

Tabela zależności pomiędzy odczynem moczu, a rodzajem wykrywanych kamieni

 

 wartość pH moczu

rodzaj wykrywanych kamieni

 

struwit

oxalat

apatyt

węglan wapnia

cystynowe

moczanowe

krzemianowe

kwaśny

-

+

-

-

+

+

+

obojętny

-

+

+

-

+

+

+

zasadowy

+

-

+

+

-

+

-

*dane w/g różnych autorów

 

STRUWITY

Kryształy trójfosforanu amonowo-magnezowego (MgNH₄PO₄*6H₂O), czyli struwitu, występują zwykle w postaci bezbarwnych struktur o ortorombowym układzie krystalicznym (czyli struktur o trzech nierównych osiach przecinających się pod kątem prostym) przypominających kształtem trumnę. Mogą mieć od trzech do sześciu, a czasem więcej boków oraz tępo zakończone rogi. Kamienie struwitowe po zastosowaniu odpowiedniej diety i leczenia można stosunkowo łatwo rozpuścić. Kamienie struwitowe powstają zwykle u psów młodych (poniżej 1 roku) i w średnim wieku (3-8 lat), przy czym predyspozycja płciowa wynosi >80% ten rodzaj kamieni dotyka suki. Struwity powstają wskutek przesycenia moczu trzema jego składnikami w zasadowym pH (pH 7 i wyższe), a bardzo często towarzyszy im zakażenie bakteriami ureazododatnimi. Gama kolorów kamieni struwitowych obejmuje biel i odcienie lekkiej żółci. Powierzchnia kamieni może być mikrokrystaliczna i gładka z tempo zakończonymi końcami w formie wielkościennym lub piramidalnym, ale spotykanych jest też wiele kamieni z bardzo dobrze uformowaną strukturą kryształów na powierzchni.

 

Kryształy fosforanu amonowo-magnezowego, czyli struwitu

 

 

Kamienie struwitowe

 

Kamienie struwitowe owalne gładkie

Kamienie struwitowe w kształcie morwy

 

Zdjęcie RTG po usunięciu chirurgicznym stwierdzono 100% kamieni struwitowych

 

 

Czynnikiem ryzyka u psów w powstawaniu struwitów są infekcje bakteriami z rodzaju Staphylococcus i Proteus, ponieważ zwiększają one w moczu stężenie amoniaku, który jest składnikiem budulcowym tych kamieni, a jednocześnie alkalizują mocz ((NH2)2CO + H2O => 2NH3 + CO2). To zaś przyczynia się do spadku rozpuszczalności trójfosforanów amonowo - magnezowych.

Dodatkowo sprzyja wytrącaniu struwitów wysoka zawartość:

- mocznika;

- amoniaku;

- węglanów w moczu.

Często wewnątrz kamienia można stwierdzić obecność bakterii, przyczyniających się do jego wytrącenia. Gdy mocz jest bardzo zasadowy (pH 9), brać pod uwagę powinno się rzadko występującą infekcję na tle Corynebacterium urealyticum, która ma charakter przewlekły i jest bardzo trudna do diagnostyki (nietypowe warunki wzrostu) oraz leczenia (wrażliwa tylko na niektóre tetracykliny - antybiogram konieczny).

Podczas rozpuszczania kamieni przez stosowanie odpowiedniej diety może dochodzić do ponownego uwolnienia tych bakterii, a tym samym do nawrotu choroby. Dlatego leczenie powinno być wsparte antybiotykoterapią opartą na wynikach badania mikrobiologicznego z antybiogramem.

 

Przyczyny tworzenia się struwitów:

  • bakteryjne zapalenie pęcherza - infekcja bakteryjna pęcherza moczowego jest najczęstszą przyczyną tworzenia się struwitów. Bakterie, które rozmnażają się w pęcherzu moczowym produkują ogromne ilości jonów amonowych. Te jony bardzo szybko łączą się z magnezem i fosforem, tworząc dużą ilość fosforanów amonowo-magnezowych (struwitów). Początkowo są to małe kryształki, które potem rosną do rozmiarów sporych kamieni, osiągając nawet wielkość piłki tenisowej. Jony amonowe wytwarzane przez bakterie powodują także zmianę odczynu (pH) moczu - z kwaśnego na zasadowy, co przyspiesza powstawanie kamieni. Taki odczyn sprzyja także dalszemu rozwojowi flory bakteryjnej;

  • predyspozycje genetyczne - ponieważ u niektórych ras psów struwity występują o wiele częściej, podejrzewa się, że istnieje jakiś nieznany jeszcze defekt genetyczny, który ułatwia i przyspiesza tworzenie się u nich tych kamieni;

  • dieta - wydaje się, że przyczyną powstawania struwitów może być także niewłaściwa, źle zbilansowana dieta, której głównym składnikiem jest białko pochodzenia zwierzęcego oraz nadmiar składników mineralnych.

SZCZAWIANY WAPNIA (Oxalaty)

Szczawiany wapnia w formie kryształów mogą wystąpić w dwóch postaciach:

1. Wewelit - Ca(C2O4)xH2O - jednowodny szczawian wapnia, jest najczęściej występującym kryształem w drogach moczowych. Wewelit tworzy kryształy w kształcie połączonych bliźniaczych kul, form owalnych, słupków, pręcików lub igiełek. Kryształy wewelitu charakteryzują się niskim współczynnikiem załamania światła.

2. Wedelit - Ca(C2O4)x2H2O - dwuwodny szczawian wapnia, jest rzadziej spotykany. Kryształy mają kształt podwójnej piramidy tetragonalnej "kopertka". Na przekroju kryształy mają wygląd rombowy i wykazują budowę pasmową. Pod mikroskopem optycznym przypominają one mniejsze lub większe kwadraty, których rogi połączone są ze sobą krzyżującymi się przekątnymi. W moczu są niemal bezbarwne.

Kamienie wedelitowe mają kształt nieregularny o pofałdowanej powierzchni. W kamieniach wedelit tworzy zwykle warstwy powierzchowne, prostopadle zwrócone do powierzchni kamienia. Kolor kamieni może wahać się od żółtego do brązu.

Kamienie wewelitowe powstające w drogach moczowych mają postać ziaren pszenicy, mogą być gładkie, morwowate lub tworzyć kule z licznymi ostro wystającymi drobnymi kryształami o zwartej koncentracji. Barwa kamienia może być brązowa z różnymi jego odcieniami, aż do czarnego. Kamienie te są bardzo twarde, jednak nie tak jak kamienie z czystego kwasu moczowego.

Bardzo często kamienie szczawianu wapnia tworzą się z połączenia jednowodnych i dwuwodnych kryształów szczawianu wapnia oraz mogą łączyć się z innymi rodzajami kryształów. Wówczas przyjmują bardzo różne i nieregularne kształty - od gładkich tworów do wyszczerbionych fantazyjnych kamieni.

Kryształy wedelitu i wewelitu

 

 

Kamienie szczawianu wapnia

 

Kamienie wewelitowe

Kamienie wedelitowe (w kształcie róży barytowej)

 

Zdjęcie RTG po usunięciu chirurgicznym stwierdzono 100% kamieni szczawianowo-wapniowych

 

 

Szczawiany powstają poprzez przesycenie moczu wapniem i kwasem szczawiowym. Łatwiej wytrącają się w moczu o odczynie kwaśnym - poziom pH poniżej 6, choć odgrywa ono podrzędną rolę. Predyspozycja płciowa kształtuje się na poziomie >70% tego rodzaju kamieni dotyczy samców. Ten rodzaj kamieni nie może zostać rozpuszczony, lecz musi zostać usunięty operacyjnie. Poza tym szczawiany z powodu ich kształtu i szorstkiej powierzchni przyczyniają się do uszkodzeń błony śluzowej, względnie do ich zatrzymania w przewodzie moczowym. Kamienie te są łatwo zauważalne na przeglądowych zdjęciach rentgenowskich. Istnieją badania, które wykazują, że częstotliwość wykrywania szczawianów związana jest również z wiekiem zwierzęcia tzn. dotyczy zwierząt powyżej 4 roku życia, a częstotliwość wykrywania jest największa w przedziale wiekowym 8-12 lat.

 

Przyczyny tworzenia się szczawianów wapnia:

  • predyspozycje genetyczne -  podobnie jak struwity, szczawiany wapnia występują częściej u pewnych ras psów. Badania przeprowadzone u ludzi, którzy także cierpią na ten rodzaj kamicy wykazały, że istnieje rodzinna, dziedziczna skłonność, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że podobna predyspozycja występuje także u psów;

  • dieta - nieodpowiedniej jakości pokarm sprzyja powstawaniu kamieni szczawianowych - nadmierna podaż szczawianów w karmie (nadmiar wapnia oraz szczawianów w pokarmie). Wapń podawany w zbyt dużych ilościach jest wchłaniany do organizmu i prawie natychmiast wydalany z moczem (hipercalciuria/hiperkalciuria). Zwiększone wydalanie wapnia z moczem może mieć swoje źródło w:

    • zwiększonej jelitowej reabsorpcji wapnia (wzrost produkcji 1,25 DHCC, nadmierna podaż wapnia w karmie);

    • spadku nerkowej reabsorpcji zwrotnej Ca (defekty nerkowe, zwiększona podaż na stosowanie furosemidu);

    • zwiększonej absorpcji Ca z kości (pierwotna nadczynność przytarczyc, nadmiar witaminy D, nowotwory kości, nadczynność tarczycy);

    • spadku stężenia białek wiążących Ca (kwasica metaboliczna, nadmiar leków zakwaszających mocz). Im więcej wapnia dostaje do jedzenia pies, tym więcej będzie go w moczu i tym łatwiej będzie on mógł połączyć się ze szczawianami tworząc kamienie moczowe. Podobne działanie ma nadmiar sodu czy potasu - powodują one zwiększone wydalanie wapnia z moczem;

    • nadmierna podaż witaminy C, galaktozy i niedobór witaminy B6;

  • inne choroby - niektóre schorzenia, przede wszystkim zaburzenia hormonalne (np. nadczynność przytarczyc) i choroby nowotworowe, mogą powodować powstawanie w organizmie dużych ilości szczawianów;

  • leki - do kamicy szczawianowej  prowadzić może podawanie następujących leków: (glikokortykosterydów, witaminy D, soli sodowych, furosemidu).

MOCZANY

Grupę moczanów tworzą kryształy powstałe z kilku różnych związków:

  • kryształy powstałe z kwasu moczowego (C5H4N4O3) - mogą przybierać bardzo zróżnicowane kształty. Najbardziej typowym kształtem są jednak płytki przypominające diament lub romb, w których dodatkowo można niekiedy wyróżnić charakterystyczne słoje o koncentrycznym układzie. Mogą one także tworzyć rozety złożone ze skupisk wielu kryształów. Czasami kryształy kwasu moczowego tworzą również romboidalne płytki z jedną, bądź kilkoma parami wypustek po bokach. Kryształy kwasu moczowego generalnie są bezbarwne, ale dzięki barwnikom obecnym w moczu mają często kolor żółty lub żółtobrązowy. Kryształy kwasu moczowego występują bardzo rzadko u psów;

  • kryształy powstałe z moczanu amonowego określanego również mianem dwumoczanu amonu - (NH4·C5H4N4O3) - są duże i nieregularne. Kryształy te występują często w moczu o odczynie lekko kwaśnym, obojętnym lub zasadowym. Mają one z reguły kolor brązowy lub żółtobrązowy i mogą tworzyć kule lub struktury kuliste z długimi, nieregularnymi wypustkami (jabłko z kolcami). Często spotykane u psów;

  • kryształy powstałe z soli kwasu moczowego z: sodu, wapnia, magnezu, potasu, które najczęściej wytrącają się w formie bezpostaciowej i tworzą tzw. moczany bezpostaciowe. Ze wszystkich kryształów powstałych z soli - moczan sodu (powstały z soli sodu) - (Na·C5H4N4O3×H2O) notowany jest najczęściej. Moczany bezpostaciowe przypominają bezpostaciowe fosforany, lecz ulegają rozpuszczeniu w środowisku zasadowym. Cechą charakterystyczną dla kryształów bezpostaciowych w fazie wzrostu jest ich żółte lub żółtobrązowe zabarwienie. Moczan sodu może wytrącać się także w postaci bezbarwnych lub lekko żółtych igiełek, bądź delikatnych struktur pryzmatycznych tworzących wiązki bądź grudki. Moczany bezpostaciowe wytrącone w dużych ilościach często tworzą charakterystyczny ceglany osad widoczny makroskopowo. Moczany bezpostaciowe nie są często notowane u psów.

Kryształy moczanu amonu i moczany bezpostaciowe mogą występować u psów nie wykazujących klinicznych objawów chorobowych, lecz ma to miejsce stosunkowo rzadko. Krystalizują przy pH kwaśnym i obojętnym (czasami zasadowym).

Kamienie moczanowe to tzw. kamienie bezcieniowe, niewidoczne w badaniu RTG. Predyspozycja płciowa kształtuje się na poziomie >90% tego rodzaju kamieni stwierdzane jest u samców. U psów zbudowane są przede wszystkim z moczanu amonu lub moczanu sodu w odróżnieniu od ludzi, u których pierwotnym składnikiem jest kwas moczowy. Kamienie te są zazwyczaj małe, gładkie, okrągłe, jasnożółte, jasnobrązowe lub jasnozielone.

 

Kryształy moczanu amonu, kwasu moczowego i różnych soli

 

 

Kamienie moczanowe

 

Kamienie moczanowe (z moczanu amonowego)

Kamienie moczanowe (z moczanu amonowego)

 

Zdjęcie USG uwidoczniło kamień moczanowy w pęcherzu moczowym

 

 

Zdjęcie RTG po podaniu dwukrotnego kontrastu uwidoczniło kamienie moczanowe w pęcherzu moczowym

 

 

Przyczyny tworzenia się moczanów:

Do ich powstawania niezbędne jest jednoczesne przekroczenie w moczu stężeń krytycznych jonu amonowego i moczanu. Powstawanie ich wiąże się przede wszystkim z wrodzonym upośledzeniem układu transportującego kwas moczowy przez błonę komórkową hepatocytów, stąd zamiast alantoiny występuje w moczu nadmiar kwasu moczowego, który jest związkiem słabo rozpuszczalnym w wodzie i chętnie wytrąca się w formie kryształów, które stanowią podstawę tworzenia się kamieni.

Nadmiar jonu amonowego pojawia się w moczu przy:

  • zwiększonej podaży białka;

  • spadku pH moczu (zakwaszeniu);

  • infekcjach dróg moczowych bakteriami wytwarzającymi ureazę. Zakażenia występujące w przebiegu kamicy moczanowej są jednak powikłaniem, a nie przyczyną choroby;

  • zmniejszeniu wydolności wątroby, przejawiającej się upośledzoną konwersją amoniaku do mocznika i moczanów do alantoiny.

Wzrost wydalania moczanów obserwuje się:

  • w wadach rozwojowych ukrwienia wątroby;

  • w chorobach z rozplemem układu limfocytarnego;

  • przy znacznej podaży w karmie odpadów gruczołowych i tkanki mięśniowej. Tkanki te są źródłem puryn po rozpadzie kwasów nukleinowych, które po konwersji w wątrobie są zamieniane w moczany.

Szczególne predyspozycje na tle genetycznym do tworzenia kamieni moczanowych mają dalmatyńczyki, buldogi angielskie, a także czarne teriery rosyjskie (hyperuricosuria), jednak nie wszystkie osobniki z hyperuricosurią cierpią na moczanową kamicę moczową. U psów innych ras kamienie te mogą powstawać w wyniku zmian w metabolizmie spowodowanych chorobami wątroby, a zwłaszcza w przypadku zespolenia wrotno-czczego. U zwierząt ze stwierdzonym zespoleniem wątrobowym kamieniom moczanowym zazwyczaj towarzyszą również struwity. Znacznie częściej są one stwierdzane u psów, aniżeli u suk i mogą wystąpić już w wieku młodzieńczym. Wiąże się to zarówno z rasowym defektem konwersji moczanów do rozpuszczalnej alantoiny jak i znaczną redukcją kanalikowej reabsorpcji zwrotnej moczanów. Niekiedy wzrostowi stężenia moczanów we krwi towarzyszy tzw. zespół brązowienia, co manifestuje się plamiastymi zabarwieniami przypominającymi "skórę pochlapaną kawą". U większości psów kamienie te udaje się skutecznie rozpuścić przy użyciu odpowiedniej diety modyfikującej pH moczu o obniżonym poziomie puryn. Czasami konieczne jest wprowadzenie dodatkowo leku zmniejszającego wytwarzanie kwasu moczowego (allopurinolu).

 

KAMIENIE CYSTYNOWE

Kryształy cystyny są bezbarwne i mają charakterystyczny sześciokątny kształt (pierścień benzolowy) o równych lub nierównych bokach. Kryształy cystyny mogą występować pojedynczo, ale najczęściej gromadzą się warstwami. Wykrycie ich jest łatwiejsze w słabszym świetle, ponieważ odznaczają się minimalną grubością. Kryształy cystyny tworzą się najczęściej w gęstym i kwaśnym moczu. Jeżeli w wyniku infekcji, bądź zanieczyszczenia bakteriami wytwarzającymi ureazę odczyn moczu zmieni się na zasadowy, może dojść do rozpuszczenia kryształów cystyny. W związku z obecnością siarki w cystynie mocz może nabierać zapachu przypominającego woń zgniłego jajka.

Kamienie cystynowe to złogi miękkie, woskowate, barwy miodowo-żółtej z perłowym połyskiem. Zbudowane są z czystego aminokwasu (cystyny), dobrze widoczne na zdjęciach przeglądowych. Zazwyczaj są  małe i kuliste. Kwaśny odczyn pH moczu przyspiesza formowanie kamieni cystynowych. Szczególne predyspozycje na tle genetycznym do tworzenia kamieni cystynowych mają nowofundlandy (cystynuria), jednak nie wszystkie osobniki z cystynurią cierpią na cystynową kamicę moczową. Dziedziczna wada występuje głównie u samców aczkolwiek w rasie Nowofundland chorują również suki. Ilość cystyny wydalanej z moczem stale utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie. U zdrowych zwierząt ilość cystyny w moczu (mmol/mol kreatyniny) oscyluje w granicach 10, a u zwierząt chorych wartość ta może być wielokrotnie przekroczona (nawet i 60-krotnie). Oprócz upośledzonego procesu reabsorpcji cystyny i aminokwasów dwudodatnich dochodzi bowiem do aktywnej sekrecji cystyny do moczu. U psów rasy Nowofundland objawy cystynurii rozwijają się już nawet w wieku 4-6 miesięcy. Ponadto nawrót choroby następuje w ciągu 6-12 miesięcy od chirurgicznego usunięcia kamieni. U psów z nawracającą kamicą obserwuje się wyższy poziom wydzielania cystyny niż u tych, u których obecność złogów była epizodyczna.

 

Kryształy cystyny

 

Kamienie cystynowe

 

 

Innymi rzadko stwierdzanymi rodzajami kamieni u psów są:

 

KAMIENIE KRZEMIANOWE

Kryształy krzemianowe mają bezpostaciowy wygląd trudny do różnicowania i scharakteryzowania.

Kamienie krzemianowe spotykane są u psów bardzo rzadko. Kamienie te mają najczęściej kształt gwiaździsty, o barwie szarobiałej do brązowej i są widoczne w przeglądowych zdjęciach rentgenowskich. Należą do grupy kamieni nierozpuszczalnych, a sam mechanizm ich powstawania nie jest znany. Istnieją przesłanki, by twierdzić, że może istnieć związek między tego rodzaju kamieniami, a spożyciem krzemianów, krzemionki i kwasu krzemianu magnezu w nadmiernych ilościach (dieta bogata w duże ilości glutenu zbożowego, czy łupiny ziaren soi). Częściej kamienie tego rodzaju stwierdza się u zwierząt w wieku 6-8 lat, a predyspozycja płciowa kształtuje się na poziomie >95% tego rodzaju kamieni stwierdzane jest u samców.

 

Kamienie krzemianowe

 

 

KAMIENIE KSANTYNOWE

Kryształy ksantyny przypominają kryształy kwasu moczowego lub są amorficzne. Kryształy ksantyny zazwyczaj są koloru od żółtego do jasnobrązowego, mają kilka milimetrów średnicy i charakteryzują się gładką powierzchnią.

Kamienie ksantynowe to kamienie purynowe kilkumilimetrowe o gładkiej powierzchni oraz żółtej, pomarańczowej lub jasnobrązowej barwie. Czyste złogi ksantynowe są z reguły złogami niecieniującymi, nieuwidoczniającymi się na przeglądowych zdjęciach rentgenowskich, i mogą przypominać kamienie kwasu moczowego w tomografii komputerowej. Jeśli złogi te zawierają w domieszce składu sole wapniowe w związku z towarzyszącą hiperkalciurią to wówczas mogą być łatwo wykryte badaniem rentgenowskim czy ultrasonograficznym. Nie ma możliwości farmakologicznego rozpuszczenia tego rodzaju kamieni, a leczenie polega na ich usunięciu chirurgicznym lub rozbiciu za pomocą mniej inwazyjnych metod.

Szczególne predyspozycje do tworzenia kamieni ksantynowych mają zwierzęta z  ksantynurią - niedoborem oksydazy ksantynowej. Jest to jednak u psów bardzo rzadkie zaburzenie genetyczne, w którym występuje niedobór oksydazy ksantyny, enzymu niezbędnego do przekształcania ksantyny do kwasu moczowego. W badaniach laboratoryjnych charakterystyczny jest wysoki poziom oksypuryn (ksantyny i hipoksantyny) w płynach fizjologicznych oraz hipourykemia i hipourykozuria.

Ryzyko wytrącania się ksantyny wzrasta zwykle w formie bezpostaciowej w kwaśnym moczu u psów leczonych allopurynolem. Obecność kryształów ksantyny może oznaczać zastosowanie zbyt wysokiej dawki allopurynolu w połączeniu z ilością puryny zawartą w pożywieniu. Jako, że allopurnynol zazwyczaj stosowany jest u zwierząt ze stwierdzoną kamicą moczanową lub hyperuricosurią to właśnie u nich istnieje prawdopodobieństwo wytrącania kryształów ksantyny przy nieodpowiednim postępowaniu leczniczym.

 

Kryształy ksantyny

 

Kamienie ksantynowe

 

 

Objawy kamicy moczowej:

Objawy kliniczne kamicy moczowej uzależnione są od ilości, wielkości, rodzaju i umiejscowienia złogów w drogach moczowych. W sytuacjach, gdy dochodzi jedynie do tworzenia się mikroskopijnych wielkości osadu lub następuje samoistne wydalanie złogów zwierzę może nie dać żadnych widocznych objawów toczącego się procesu chorobowego, a o problemie właściciel może dowiedzieć się całkiem przypadkowo wykonując np. rutynowe badania moczu lub rejestrując moment wydalenia kamieni przez zwierzę. To są jednak sytuacje sporadyczne, a w związku z tym, że w większości przypadków u psów złogi lokalizują się w pęcherzu moczowym toteż obserwuje się objawy kliniczne zapalenia pęcherza moczowego:

  • niespokojne zachowanie zwierzęcia często połączone z nadmiernym wylizywaniem organów moczowo-płciowych (w skutek podrażnienia);

  • bolesne i napięte okolice pęcherza moczowego;

  • częste lub stałe parcia do oddawania moczu (polakisuria);

  • małe ilości oddawanego moczu (kropelkowanie);

  • obecność krwi w moczu (krwiomocz);

  • mocz o zatraconej przejrzystości (mętny);

  • bolesne oddawanie moczu (dysuria);

  • pieczenie w cewce moczowej (stranguria).

Zazwyczaj u samców kamienie o większych rozmiarach mogą przestać się do cewki moczowej powodując częściowe lub całkowite zatkanie odpływu moczu. W takich przypadkach dochodzi do:

  • rozszerzenia pęcherza (w skutek nagromadzonego moczu);

  • częstego lub stałego parcia do oddawania moczu (polakisuria) bez efektu oddania moczu;

  • prącie może wystawać z napletka;

  • zmiany w zachowaniu zwierzęcia nasilają się (pogorszenie samopoczucia, depresja, apatia, osowiałość, brak apetytu, wymioty).

Konsekwencją zatkania cewki jest rozwijająca się w ciągu 24 godzin azotemia pozanerkowa, objawiająca się spadkiem temperatury ciała, przyspieszeniem oddechu oraz zwolnieniem pracy serca. W przypadkach drastycznych, gdy pomoc nie zostanie udzielona w porę może dojść do pęknięcia pęcherza, mocznicy, zatrucia organizmu i zgonu.
 

Diagnozowanie kamicy moczowej:

 

Najczęściej właściciel zwraca się do lekarza weterynarii o pomoc, gdy zauważy różne niepokojące obawy świadczące o pogorszeniu się stanu zdrowia psa typu: apatia, brak apetytu, osowiałość i przede wszystkim  problemy z oddawaniem moczu lub krwiomocz. W takich sytuacjach proces chorobowy jest zazwyczaj już daleko posunięty, a lekarz w rozpoznaniu musi również wziąć pod uwagę kamicę. Może się również i tak zdarzyć, że zwierzę nie da żadnych klinicznych objawów chorobowych, a o toczących się w organizmie zmianach właściciel dowie się wykonując zwierzęciu rutynowe badania lub rejestrując moment wydalenia kamieni. W obydwu tych przypadkach postawienie prawidłowej i ostatecznej diagnozy musi obejmować szereg czynności.

 

Krok pierwszy:

  • szeroko zakrojony wywiad z właścicielem stanowi podstawę do dalszych działań. Nie mniej jednak należy podkreślić, że ww. objawy nie mogą stanowić podstawy do podjęcia działań leczniczych, bowiem część z nich jest charakterystyczna również dla innych schorzeń. Czynnikiem przyspieszającym postawienie trafnej diagnozy może być moment uchwycenia przez właściciela wydalenia złogów przez zwierzę, które zostaną zabezpieczone i przyniesione do lekarza celem określenia ich pochodzenia i składu);

  • w przypadku ras predysponowanych genetycznie, u których stwierdzono dziedziczne podłoże do schorzeń przyczyniających się do rozwoju kamic, a dla których opracowano specjalne testy należy je wykonać (hyperuricosuria lub cystynuria);

  • badanie palpacyjnie jamy brzusznej, okolic pęcherza moczowego i nerek wykonuje się w celu sprawdzenia reakcji zwierzęcia na dotyk. Zazwyczaj w czasie takiego badania, przy zaawansowanym procesie chorobowym zwierzę jest niespokojne i wyraźnie odczuwa ból w uciskanych miejscach, w których doszło do zatrzymania kamieni;

  • badania laboratoryjne moczu (badanie ogólne i w przypadku podejrzenia zakażenia na tle bakteryjnym, badanie bakteriologiczne moczu, posiew). Stanowią one  wskazówkę dla lekarza informującą o przebiegu i przyczynie procesu chorobowego. Badanie moczu obejmuje: badanie osadu w kierunku kamicy, oznaczanie poziomu białka, glukozy, krwi, ciężaru właściwego, odczynu (pH), bilirubiny, ciał ketonowych, azotynów, kwasu moczowego itd. W badaniach laboratoryjnych moczu w zależności od rodzaju kamieni stwierdza się hematurię, kryształy (nie zawsze), bakterie (nie zawsze), różne wartości pH (zależne od rodzaju kryształów/kamieni) i komórki zapalne.

  • badania laboratoryjne krwi (morfologia i biochemia):

    • morfologia (ocena układu biało krwinkowego i czerwonokrwinkowego) ułatwia ocenę reakcji organizmu na czynnik zakaźny, zaawansowanie procesu zapalnego toczącego się w organizmie. Badanie układu czerwonokrwinkowego pozwala określić poziom erytrocytów, hemoglobiny i hematokrytu. Są to wskaźniki pośrednio informujące nas o stopniu utlenowania krwi pacjenta oraz o ewentualnym stopniu odwodnienia. Stan układu czerwonokrwinkowego może być także istotnym objawem niektórych chorób (np. chorób nerek);

    • badanie biochemiczne to badanie poziomu substancji znajdujących się we krwi, odpowiadających za poszczególne procesy w organizmie (poziom enzymów, jonów, hormonów, białek, cukrów itp.). Wynik badania biochemicznego niejednokrotnie ma kluczowe znaczenie w postępowaniu diagnostycznym, potwierdzając lub wykluczając wstępne rozpoznanie (dzięki badaniom krwi lekarz może poznać stan nerek, wątroby, ewentualnie wykryć inne choroby towarzyszące rozwojowi kamicy).

Drugi krok obejmuje wykonanie określonych badań, przy pomocy sprzętu diagnostycznego pozwalającego na potwierdzenie obecności złogów w drogach moczowych:

  • ultrasonografia: można wykryć za pomocą tego badania każdy rodzaj kamieni;

  • kontrastowe badanie RTG (urografia i uretrocystografia wsteczna);

    • urografia: kontrast podany do krwi i wydalany przez nerki, co pozwala ocenić miedniczki, moczowody, pęcherz moczowy i cewkę moczową - można wykryć za pomocą tego badania każdy rodzaj kamieni;

    • uretrocystografia wsteczna: kontrast jest podany do cewki moczowej;

  • USG: można wykryć każdy rodzaj kamieni;

  • radiografia jamy brzusznej i miednicznej (projekcja boczna) - klasyczne RTG: można wykryć  kamienie cieniujące: struwit, apatyt, oxalat, węglan wapnia i niekiedy cystynowe, które należą do słabo cieniujących. Kamienie niewykrywalne w rutynowym badaniu RTG to: kamienie moczanowe i ksantynowe.

Przy długotrwałym trwaniu procesu chorobowego lekarz może stwierdzić dodatkowe powikłania będące następstwem kamicy: (azotemia zanerkowa, wodonercze, wtórne infekcje dróg moczowych, przewlekłe przerostowe zapalenie pęcherza).

Zebranie wszystkich informacji obejmujących wywiad, badanie moczu, krwi oraz RTG lub USG zazwyczaj umożliwia postawienie trafnej diagnozy (stwierdzenie kamicy dróg moczowych z określeniem miejsca zalegania złogów). Ostatnim etapem jest ostateczne rozpoznanie rodzaju złogów, które determinuje rodzaj stwierdzonej kamicy oraz dalszy sposób leczenia pacjenta.

 

Tabela zależności pomiędzy zastosowaną metodą diagnostyczną, a możliwością wykrycia nią poszczególnych rodzajów kamieni:

 

 metoda badania

rodzaj wykrywanych kamieni

 

struwit

wedelit

wewelit

apatyt

węglan wapnia

cystynowe

ksantynowe

moczanowe

kamienie

polekowe

USG

+

+

+

+

+

+

+

+

+

RTG

+

+

+

+/-

+

+/-

-

-

+/-


Leczenie kamicy moczowej:

 

Leczenie kamicy dróg moczowych uzależnione jest od:

  • rodzaju stwierdzonej kamicy;

  • zaawansowania zmian chorobowych (wielkość złogów i ich umiejscowienie);

  • wyników przeprowadzonych badań;

  • stanu pacjenta.

W każdym przypadku sposób postępowania jest dobierany indywidualnie do potrzeb danego zwierzęcia, a lekarz ma do wyboru dwie metody:

  • metodę zachowawczą:

Leczenie zachowawcze polega na działaniach zmierzających do opanowania wszelkich procesów chorobowych towarzyszących kamicy, rozpuszczaniu lub ułatwieniu samoistnego wydalania już uformowanych złogów oraz na podjęciu stosownych działań zapobiegających możliwym nawrotom kamicy. Jednak tego typu leczenie możliwe jest tylko wówczas, gdy nie doszło jeszcze do żadnych uszkodzeń pęcherza, nie nastąpiło zatkanie cewki moczowej, stwierdzono obecność małych kamieni (poniżej 3mm u samców i poniżej 5mm u suk) lub piasku, czy kryształów i istnieje realna szansa na to, że przy zastosowaniu odpowiedniego postępowania (zwiększenie produkcji moczu, intensywne płukanie pęcherza moczowego) zostaną one naturalnie wypłukane, bądź też przy wprowadzeniu odpowiedniej diety (mającej wpływ na modyfikację pH moczu i zawartość poszczególnych substancji odżywczo-mineralnych) i leków - rozpuszczone (o ile należą do grupy kamieni rozpuszczalnych: czyli struwity, moczany i kamienie cystynowe). Przy wyborze leczenia metodą nieoperacyjną, wspartym prawidłowo dobraną terapią i dietą całkowite zniszczenie kamieni (ale tylko rozpuszczalnych) zajmuje od 4 do 16 tygodni, w zależności od ich rodzaju, wielkości i ilości. Ważne jest, aby na okres zaplanowanego leczenia pies nie jadł niczego ponad program opracowany wspólnie z lekarzem weterynarii, bo terapia taka nie przyniesie pożądanych rezultatów, a pies będzie cierpiał.

Szansa na samoistne wydalenie złogów maleje wprost proporcjonalnie do ich wielkości. W przypadku małych złogów, które rokują samowydalenie postępowanie może być wyczekujące, z leczeniem przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Okresowo ocenia się w badaniu USG układ moczowy, a w badaniach laboratoryjnych funkcję nerek. W napadzie kolki i bólach stosuje się przede wszystkim środki przeciwbólowe, rozkurczowe i przeciwzapalne. Lekarz może również zdecydować się na wykonanie czynności mających na celu wypłukanie małych złogów zalegających w drogach moczowych (urohydropulsja). Niezbędnymi warunkami do przeprowadzenia tego typu postępowania jest:

  • rozmiar kamieni (<3mm u samców i <5mm u suk);

  • powierzchnia kamieni (kamienie o gładkiej powierzchni, tak by zmaksymalizować szansę ich samoistnego przejścia przez drogi moczowe zwierzęcia);

  • mało liczne złogi (uprzednio wykonywane są odpowiednie badania w celu wykrycia i ewentualnego policzenia zalegających złogów).

Cały zabieg przeprowadzany jest u zwierzęcia poddanego narkozie. Do cewki moczowej wprowadzany jest cewnik moczowy w celu rozszerzenia ujścia cewki moczowej. Nastepnie odpowiedni sterylny roztwór (np. sól fizjologiczna) jest za pomocą strzykawki przez cewnik wprowadzany do pęcherza moczowego celem rozszerzenia jego pojemności, wypełnienia przestrzeni i wytworzenia pożądanego ciśnienia. Poprzez ucisk brzucha lekarz kontroluje czy pęcherz został optymalnie wypełniony roztworem. W momencie osiągnięcia takiego stanu cewnik jest usuwany, a zwierzę jest odpowiednio układane do pożądanej pozycji (w pionie). Po odpowiednim ułożeniu lekarz lekko porusza okolicami pęcherza w celu wywołania ruchu złogów, tak by spowodować ich przesunięcie do szyi pęcherza. Teraz może przejść do końcowej procedury, która polega na rytmicznym uciskaniu pęcherza w celu wywołania odruchu oddania moczu. Celem działania jest podtrzymanie stałego przepływu moczu pod odpowiednim ciśnieniem, tak by maksymalnie umożliwić usunięcie znajdujących się w pęcherzu złogów. W przypadku licznych złogów procedura może zostać powtórzona, a na sam koniec zazwyczaj wykonane jest badanie (np. RTG, USG) w celu potwierdzenia usunięcia wszystkich złogów.

  • metodę zabiegową:

Leczenie zabiegowe wdraża się w przypadku, kiedy złogi należą do rodzaju kamieni nierozpuszczalnych (np. szczawiany wapnia, krzemiany), rozmiar złogów sprawia, że ich samoistne wydalenie jest mało prawdopodobne, gdy wystąpiła niedrożność dróg moczowych lub ból utrzymuje się od dłuższego czasu, a zwłaszcza, gdy występują powikłania w postaci zakażenia moczu lub podejrzenia posocznicy. Wybór sposobu leczenia zabiegowego zależy od wielu czynników: wielkości złogów, ich umiejscowienia, składu, stopnia zaklinowania oraz budowy anatomicznej dróg moczowych. Kamienie mogą być usuwane podczas tradycyjnego zabiegu chirurgicznego lub mogą być stosowane mniej inwazyjne metody prowadzące do rozbijania złogów falami uderzeniowymi generowanymi pozaustrojowo - litotrypsja np. (litotrypsja laserowa, ultradźwiękowa), na takie elementy, które będą mogły być samoistnie wydalone z moczem. Dostępne są również  zabiegi endourologiczne oraz techniki laparoskopowe i retroperitoneoskopowe. Zazwyczaj takie leczenie jest również wsparte podawaniem zwierzęciu stosownych leków.

 

Przebieg klasycznej operacji mającej na celu usunięcie kamienia z pęcherza moczowego

Nacięcie wykonywane jest za pomocą skalpela w jamy brzusznej Kamień znajduje się w pęcherzu, który jest delikatnie wyciągany na zewnątrz
Za pomocą skalpela następuje nacięcie siany pęcherza Wyciągnięty kamień
Wyciągnięty kamień Zszycie i sprawdzenie szczelności szwów

 

Rekonwalescencja:

 

Podczas rekonwalescencji w zależności od wykrytego rodzaju kamicy i zastosowanej metody leczenia zwierzęciu podawane są stosowne leki. Istotnym elementem terapii każdej kamicy moczowej jest zwiększenie ilości wypijanej przez zwierzę wody. Zaleca się podawanie karmy wilgotnej lub dodawanie wody do suchej karmy, co zwiększy objętość pobieranej przez zwierzę wody i tym samym przyczyni się do zmniejszenia w moczu koncentracji związków, które potencjalnie mogą być przyczyną powstawania kamieni, a częstsze opróżnianie pęcherza sprzyjać będzie usuwaniu tych substancji wraz z moczem. Bardzo istotną rolę w okresie rekonwalescencyjnym każdej kamicy moczowej odgrywa dieta. Rodzaj diety powinien być dostosowany do rodzaju występujących kamieni. W przypadku wykrycia kamieni bardzo często zaleca się, by zwierzęta ze zdiagnozowaną kamicą przeszły na okres ok. 6 miesięcy na odpowiednią dietę zmniejszającą nawrót choroby w przyszłości. Niestety u  20 do nawet 75% psów, u których wykryto kamicę układu moczowego może występować nawrót choroby. Nawroty po udanie przeprowadzonym leczeniu (nieoperacyjnym lub operacyjnym) zagrażają szczególnie zwierzętom ze zdiagnozowaną predyspozycją do odkładania się kamieni w skutek wystąpienia genetycznego defektu predysponującego do kamicy (np. z hyperuricosurią), dlatego też takie zwierzęta wymagają odrębnego dietetycznego postępowania, które wielokrotnie towarzyszy im do końca ich życia, a oprócz tego podawane są im odpowiednie leki minimalizujące skutki defektu. Czasem jedyną metodą poradzenia sobie z wytrącającymi się kryształami jest stałe przejście na dietę złożoną z karmy mokrej, co według niektórych specjalistów jest najlepszym wyjściem w przypadku wszystkich psów z chorym pęcherzem.

 

Prawdopodobieństwo w % nawrotów poszczególnych rodzajów kamieni u psów*:

 

Rodzaj kamienia

 prawdopodobieństwo nawrotu kamicy u zwierzęcia

struwity

>20%

szczawiany wapnia

25% do 48%

moczany

20% do 75%

kamienie cystynowe

47% do 75%

* dane w/g różnych autorów

 

Profilaktyka i zapobieganie:

 

Każdy z nas wie, że lepiej jest zapobiegać, niż potem leczyć. W związku z tym, że kamica moczowa w różnych formach dotyka psy bez względu na płeć czy wiek to wydaje się, że prawidłowe żywienie oraz stworzenie optymalnych warunków środowiskowych dla zwierzęcia połączone ze standardową obserwacją i rutynowymi - kontrolnymi badaniami - (okresowe pełne badanie krwi i moczu oraz przeprowadzenie dostępnych testów u ras z potwierdzoną predyspozycją genetyczną przyczyniającą się do tworzenia określonych rodzajów kamieni - u czarnego teriera rosyjskiego obowiązkowe powinno być wykonanie testu na hyperuricosurię. W Polsce można test wykonać min. za pośrednictwem kliniki Laboklin) są najlepszym środkiem pozwalającym na szybkie wykrycie ewentualnych nieprawidłowości i podjęcie leczenia umożliwiającego zwierzęciu prawidłowe funkcjonowanie.

W przypadkach potwierdzonej kamicy, które nie wymagają interwencji chirurgicznej, a także po udanie przeprowadzonych zabiegach polegających na usunięciu kamieni profilaktyka obejmuje dostosowanie diety do wymogów psa z określonym rodzajem kamicy, prawidłowe nawodnienie i ewentualne podawanie zaleconych przez lekarza leków, tak by minimalizować ryzyko dalszego rozwoju lub nawrotu schorzenia. Takie postępowanie zazwyczaj sprawia, że dalsze funkcjonowanie zwierzęcia nie odbiega od normalnych standardów.

 

Prawidłowe żywienie psów z określonymi rodzajami kamieni:

 

Odpowiednio dobrana dieta u zwierząt ze zdiagnozowaną kamicą moczową jest główną składową postępowania leczniczego oraz rekonwalescencyjnego i profilaktycznego. W związku z tym, że każdy rodzaj kamieni wymaga odrębnie skomponowanej diety uwzględniającej podstawowe potrzeby żywieniowe zwierzęcia wraz z terapią leczniczo-profilaktyczną, a takie diety mogą być układane tylko pod okiem doświadczonego lekarza weterynarii i dietetyka, to  w poniższym opracowaniu ograniczymy się jedynie do przekazania ogólnych wskazówek naprowadzających.

Prawidłowe żywienie jest nie tylko czynnikiem mającym wpływ na tworzenie się złogów, ale również może spowalniać ten proces, a nawet całkowicie go uniemożliwiać. Stąd też niezmiernie ważną rzeczą jest, by zwierzęta z potwierdzoną skłonnością do genetycznych nieprawidłowości powodujących min. odkłanianie się kamieni (w przypadku naszej rasy z hyperuricosurią) już zdiagnozowaną kamicą oraz rekonwalescenci byli prowadzeni na diecie, której ogóle zasady będą min. obejmować:

  • dieta dla zwierząt ze stwierdzoną kamicą moczową powinna zmniejszać koncentrację w moczu związków budulcowych dla określonego rodzaju kamieni moczowych;

  • dieta dla zwierząt ze stwierdzoną kamicą moczową powinna utrzymywać niekorzystne dla wytrącania się określonych kryształów pH moczu;

  • pokarm powinien być podawany regularnie (najlepiej 2 razy dziennie);

  • należy pilnować odpowiednich dawek i nie przekarmiać psa. W różnych badaniach wykazano, że przewyższenie dziennej normy zaledwie o 15% powoduje wzrost ryzyka wystąpienia problemów układu moczowo-płciowego, bez względu na rodzaj stosowanej karmy.

  • pożywienie powinno być wysokiej jakości, wysokoenergetyczne i zarazem lekkostrawne, tak by zapotrzebowanie psa na pożywienie było mniejsze, co jest równoznaczne ze spożywaniem mniejszej ilości pokarmu, który mimo to dostarczy zwierzęciu wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Szczególnie istotną rolę odgrywa odpowiedni dobór (oraz ilość) źródła białka i prawidłowa kompozycja witamin oraz makro i mikroelementów;

  • nie wolno dokarmiać zwierzęcia resztkami ze stołu lub innymi przysmakami między wyznaczonymi posiłkami;

  • kluczowe znaczenie ma również prawidłowe nawodnienie zwierzęcia toteż poza tym, że pies powinien mieć stały dostęp do czystej i świeżej wody warto pokarm suchy zalewać wodą lub przejść na karmy mokre.

Właściciel zwierzęcia borykającego się z problemem kamieni może skorzystać z gotowych, specjalnie opracowanych, suchych karm (ale uwaga! karmy tego typu można zazwyczaj stosować krótkotrwale w celach wspomagających proces leczenia/rekonwalescencji) lub może poprowadzić psa na odpowiednio przygotowanej diecie RAW, BARF, Prey Model czy jedzeniu gotowanym tradycyjnie w domu.

Jeśli pies odrzuca nowy pokarm warto wykonać następujące czynności ułatwiające przestawienie psa na nową dietę:

  • zmianę należy przeprowadzać etapowo w ciągu kilku dni, mieszając dotychczasowe jedzenie z nowym, aż do całkowitego wprowadzenia nowego pokarmu;

  • karmę puszkową warto ogrzać do temperatury pokojowej;

  • karmę suchą można moczyć w wodzie.

W każdym przypadku stwierdzenia kamicy zwierzę powinno być pod stałym monitoringiem lekarza. W celu potwierdzenia skuteczności diety wskazane jest w pierwszych tygodniach wykonywanie kilka razy w ciągu tygodnia testu na określenie pH (np. za pomocą pasków testowych) oraz raz w miesiącu zaleca się wykonanie pełnej analizy moczu tak, by określić czy zastosowana dieta przynosi zaplanowane rezultaty.


Wybrane diety weterynaryjne:

 

Nie każdy właściciel czuje się na siłach i ma czas na to, by samodzielnie przygotowywać zwierzęciu z problemami dróg moczowych odpowiednio skomponowaną dietę. Koncerny produkujące gotowe karmy dla psów stworzyły również odrębny segment dla zwierząt z różnymi problemami zdrowotnymi, w tym z problemami dróg moczowych obejmującymi różne rodzaje kamic. Karmy tego typu należy traktować, jako część terapii leczniczo-profilaktycznej i mogą być one stosowane tylko i wyłącznie po konsultacji i na wyraźne zalecenie lekarza prowadzącego chore zwierzę.

 

Nazwa karmy

Wskazania

Royal Canin Urinary S/O Canine

(karma sucha)

Pokarm stosowany w leczeniu i profilaktyce chorób dolnych dróg moczowych np. struwitów i szczawianów wapnia. Zapobiega wytrącaniu się nowych kryształów, hamuje rozwój bakterii oraz pomaga utrzymać w zdrowiu cały organizm.

Royal Canin Urinary Low Purine U/C

(karma sucha)

Pokarm stanowiący pomoc w leczeniu psów borykających się ze schorzeniami dróg moczowych. Jego regularne podawanie skutecznie zapobiegnie tworzeniu się kamieni moczanowych i cystynowych. Unikalna formuła pozwoli także opóźnić proces starzenia się.

Royal Canin Urinary S/O Moderate Calorie

(karma sucha)

Dieta stosowana u psów dorosłych z tendencją do nadwagi przy kamicy struwitowej i oksalatowej. Pomaga w rozpuszczaniu kryształów oraz skutecznie zapobiega nawrotom choroby. Niższy poziom tłuszczu zadba o smukłą sylwetkę.

Royal Canin Urinary S/O Small Dog

 (karma sucha lub mięsne kawałki w sosie)

Dieta zapobiegająca kamicy struwitowej i oksalatowej u psów małych ras - poniżej 10kg. Pomaga w rozpuszczaniu kamieni i kryształów, zapobiega rozwojowi bakterii oraz pozwala uniknąć problemów układu moczowego w przyszłości.

Hill's Canine c/d

Kompletna i zbilansowana sucha karma stosowana w celu zapobiegania kamicy struwitowej u psów.

Hill's Canine u/d

Dieta weterynaryjna polecana dla psów z zaawansowaną niewydolnością nerek oraz kamicami: moczanową, szczawianową, cystynową i krzemową.

Hill's Canine w/d

Dieta specjalistyczna stosowana w psów mających problem z nadwagą, a także przy cukrzycy i niektórych chorobach pęcherza.

Trovet Renal&Oxalate RID Canine

 (karma sucha, mięsne kawałki w sosie lub pasztet)

Karma opracowana specjalnie dla psów chorujących na niewydolność nerek, może być także stosowana przy kamieniach szczawianowo-wapniowych.

Trovet Urinary Struvite ASD Canine

Dieta weterynaryjne przeznaczona dla psów z kamicą struwitową, obniża pH moczu.

Purina Veterinary Diets Urinary formula

Karma pomaga w utrzymaniu kwaśnego pH 6,1 +- 0,2 moczu ograniczając występowanie oraz ryzyko nawrotów schorzeń dolnych dróg moczowych związanych z kamicą struwitową.

Farmina Vet Life Urinary Ossalati

Vet Life Urinary Ossalati jest kompletnym pokarmem dietetycznym dla dorosłych psów cierpiących na choroby nerek w poważnym stadium. Karma Vet Life Urinary Ossalati pomaga ograniczać powstawanie kamieni moczanowych, szczawianowych oraz cystynowych. Ze względu na swoje właściwości jest wskazana dla psów cierpiących na problemy z trawieniem kwasów moczowych.

Farmina Vet Life Urinary Struvite

Vet Life Urinary Struvite jest kompletnym pokarmem dietetycznym wskazanym przy leczeniu psów cierpiących na kamicę struwitową oraz w celu zredukowania jej nawrotów.

Specific Dog Struvite Management CCD

Zredukowany poziom magnezu i fosforu (składników kryształów struwitowych) zapobiega powstawaniu kamieni i kryształów struwitów, a pH moczu poniżej 6.4 rozpuszcza istniejące kryształy struwitowe i zapobiega powstawaniu nowych.

Specific CDD Food Allergy Managment Polecana jest w pierwszej kolejności, jako pokarm z wyboru u psów z kamicą moczanową. Dieta zawiera wyselekcjonowane składniki (jaja, ryż) z obniżoną zawartością puryn (moczany tworzą się z puryn) oraz obniżoną zawartość białka. Ponadto umiarkowanie alkalizuje moczu. Wymienione właściwości diety przyczyniają się do rozpuszczania istniejących kamieni i zapobiegają tworzeniu się nowych.
Specific CKD Kidney Support Spełnia wymogi żywieniowe, konieczne dla rozpuszczenia i zapobiegania tworzenia kamieni moczanowych, szczawianowych lub cystynowych u psów.

 

Wybrane preparaty stosowane przy wspomaganiu leczenia psów z problemami układu moczowego:

 

Oprócz dostępnych tylko w klinikach weterynaryjnych preparatów leczniczych rynek oferuje różne suplementy, które przyczyniają się do wspomagania funkcji czynnościowych układu moczowego i/lub działają na niego osłaniająco. Mimo iż preparaty te są dostępne niemal w każdym sklepie zoologicznym, to ich stosowanie winno być zawsze dobrane do określonego rodzaju kamicy i skonsultowane z lekarzem weterynarii. Serwowanie zwierzęciu różnych dodatków, bez zgody i wiedzy lekarza prowadzącego dane zwierzę może przynieść więcej szkody, niż pożytku!.

 

Nazwa karmy

Wskazania

Uro Pet Pasta zakwaszająca mocz

Uro Pet to pasta dla psów i kotów, która wspomaga leczenie schorzeń pęcherza moczowego. Pasta zakwasza mocz przez co sprzyja rozpuszczaniu się struwitów i wyrównaniu zbyt wysokiego pH moczu. Może być stosowana, jeśli nie chcemy zmieniać diety naszego psa lub kota; pasta Uro Pet zastępuje karmę typu urinary.

Dr Seidla UroTine - Zdrowe Nerki

UroTine to preparat zawierający wyciągi z borówki brusznicy i imbiru o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwwirusowym. Dodatek cytrynianu potasu powoduje alkalizację moczu, co wspomaga działanie przeciwzapalne substancji aktywnych preparatu. Dzięki glukozaminie stosowanie UroTine zmniejsza przepuszczalność pęcherza moczowego dla drobnoustrojów, toksyn i jonów.  Do stosowania profilaktycznego po zakażeniach dróg moczowych i kamicy.

Vetoquinol Biowet Ipakitine preparat wspomagający funkcjonowanie nerek 150g

Ipakitine zawiera chitosan, który wiąże i usuwa toksyny mocznicowe. Toksyny mocznicowe są współodpowiedzialne za postępujące upośledzenie funkcji nerek. Ipakitine zawiera węglan wapnia, mający zdolność wiązania i usuwania fosforanów występujących w pokarmie mięsnym oraz we krwi. Zrównoważony bilans fosforanów wpływa pozytywnie na pracę nerek. Ipakitine jest proszkiem, który doskonale miesza się z wilgotną karmą, dzięki temu działa natychmiast, wiążąc fosforany.

VetExpert UrinoVet Dog Large Breed dla psów dużych ras 30 tabletek

UrinoVet Dog Large Breed to preparat stosowany u psów w celu wspomagania funkcji układu moczowego w przypadku jego niewydolności oraz zaburzeń czynnościowych. W skład preparatów z serii UrinoVet Dog wchodzą: żurawina, pietruszka oraz glukozamina. Polecany dla wszystkich pacjentów leczonych w kierunku kamicy dróg moczowych, niezależnie od rodzaju kamieni (moczany, struwity, szczawiany), oraz po chirurgicznym usunięciu kamieni moczowych.

Dog Beer Piwo dla psa w butelce szklanej 1x 330ml Kwispelbeer ma pozytywny wpływ na układ pokarmowy psów i kotów. Polecane szczególnie dla zwierząt z prawidłowym funkcjonowaniem nerek i przewodu pokarmowego. Rozrzedza zagęszczony mocz.
Vetoquinol Rubenal 75mg preparat wspomagający funkcjonowanie nerek 60 tbl. Ekstrakt z korzenia rzewienia lekarskiego zawarty w preparacie ma zastosowanie we wspomaganiu funkcji nerek.
Vetoquinol Phytophale dla kotów i małych psów ziołowy środek moczopędny 32 tbl. Zawarte w preparacie Lespedeza capitata oraz Orthosiphon wykazują działanie łagodnie moczopędne i sprzyjają usuwaniu z organizmu końcowych produktów przemian azotowych. Artichoke wykazuje również działanie moczopędne i pobudzające wydzielanie żółci.
Eurowet Lespewet preparat moczopędny w syropie dla psów i kotów 125 ml Swoją aktywność farmakologiczną zawdzięcza Lespedeza capitata (lespedeca głowiasta) przede wszystkim dużej zawartości kemferolu. Związek ten należy do grupy flawonolonów. Jego działanie farmakologiczne polega głównie na rozszerzeniu naczyń krwionośnych nerek, przez co zwiększa przepływ krwi przez ten narząd, a w konsekwencji wzmaga diurezę. Środek moczopędny do stosowania min. w mocznicy, przy eliminacji składników toksycznych z ustroju, skąpomoczu o przewlekłym zapaleniu nerek.

 

Wybrane zioła stosowane przy wspomaganiu leczenia psów z problemami układu moczowego:

 

Dobroczynna moc ziół znana jest już od wieków, a w czasach, kiedy medycyna dopiero raczkowała ziołolecznictwo było jednym z głównych sposobów na różne dolegliwości. Współcześnie wiele leków i preparatów bazuje na różnorakich właściwościach ziół, tym samy stając się głównymi lub wspomagającymi preparatami leczniczymi. Wiele osób błędnie uważa, że stosowanie ziół nie może zwierzęciu zaszkodzić. Niestety zioła mogą pomóc, ale tylko wtedy kiedy stosowane są z rozwagą i po konsultacji z lekarzem weterynarii. W przeciwnym wypadku ich nieumiejętne podawanie może przyczynić się tylko do pogorszenia stanu zdrowia zwierzęcia. Dlatego też w poniższym zestawieniu przedstawimy zioła, które dzięki swoim właściwościom mogą być wykorzystane w terapii stanów zapalnych dróg moczowych i różnych kamic moczowych, jako ciekawostkę do ewentualnego skonsultowania z lekarzem, a nie do samowolnego stosowania!

Stany zapalne dróg moczowych
Najczęstszymi dolegliwościami, które towarzyszą kamicom są stany zapalne dróg moczowych. Przyczyną ich powstawania są infekcje wywołane przez różne drobnoustroje. Mogą one zasiedlać cewkę moczową, pęcherz, moczowody, a nawet nerki. Stany te mogą mieć postać ostrą lub przewlekłą. Stosowane w tego typu dolegliwościach leki ziołowe są najczęściej preparatami złożonymi o wielokierunkowym działaniu. W skład takich mieszanek wchodzą przede wszystkim leki zawierające związki o działaniu przeciwbakteryjnym. Najczęściej są to glikozydy fenolowe, które hydrolizują w moczu i uwalniają hydrochinon - związek o działaniu przeciwbakteryjnym. Hydroliza ta zachodzi tylko w moczu o podwyższonym pH, co wywołane jest zwykle obecnością bakterii w drogach moczowych. Surowcami zawierającymi takie związki są liść brusznicy (Folium Vitis idaeae) i liść mącznicy (Folium Uvae ursi). Innymi substancjami o działaniu przeciwbakteryjnym są olejki eteryczne zawarte na przykład w zielu tymianku pospolitego (Herba Thymi). Często w celu przyspieszenia oczyszczania dróg moczowych z drobnoustrojów stosuje się surowce o działaniu moczopędnym, np. ziele skrzypu (Herba Equiseti), korzeń szparaga lekarskiego (Asparagus officinalis), korzeń perzu (Rhizoma Agropyri), liść brzozy (Folium Betulae), wyciąg z szypułek owocowych z wiśni, wszystkie części pietruszki zwyczajnej (Petroselinum crispum),  wyciąg z lespedeci głowiastej (Lespedeza capitata), czy liść pokrzywy (Folium Urticae). Substancjami czynnymi tych surowców są zawarte w nich flawonoidy, choć nie tylko. Swoje zastosowanie w tym temacie mają również preparaty z owoców żurawiny (Fructus Vaccinium) zawierające składniki, które utrudniają przyleganie bakterii do nabłonka układu moczowego (działanie antyadhezyjne). Ułatwia to wypłukiwanie bakterii z dróg moczowych. Żurawina zawiera również wiele kwasów organicznych obniżających pH moczu, co dodatkowo utrudnia rozwój drobnoustrojów. Pomocniczo stosuje się surowce o działaniu przeciwzapalnym i przeciwwysiękowym, np. kwiat bzu czarnego (Flos Sambuci), koszyczek rumianku (Anthodium Chamomillae), kłącze perzu (Agropyrum repens (L.). Łagodzą one przebieg choroby i zmniejszają dolegliwości. Wszystkie te zioła łączy się w różnych kombinacjach i przygotowuje się z nich mieszanki do zaparzania, wyciągi płynne lub ekstrakty w postaci tabletek. Należy pamiętać, że długotrwałe stosowanie mieszanek ze składnikami moczopędnymi prowadzi do wymywania elektrolitów z organizmu i może wywołać poważne zaburzenia w ich gospodarce.
Kamica moczowa
Inną częstą dolegliwością ze strony układu moczowego jest kamica moczowa. W zapobieganiu tej chorobie z powodzeniem stosuje się zioła o łagodnym działaniu moczopędnym i saluretycznym (nasilającym wydalanie sodu z organizmu). Powodują one przemywanie nerek i dróg moczowych większą ilością płynów zawierających sód, który tworzy łatwo rozpuszczalne w wodzie sole. Zapobiega to powstawaniu lub prowadzi do zmniejszenia złogów soli mineralnych. Do surowców o takim działaniu należą: korzeń mniszka (Radix Taraxaci), ziele połonicznika (Herba Herniariae) oraz liście brzozy (Folium Betulae) i pokrzywy (Folium Urticae). Dodatkowo stosuje się czasem surowce "oczyszczające organizm" i uszczelniające naczynia krwionośne, takie jak ziele fiołka trójbarwnego (Herba Violae tricoloris). W przypadku powstania niedużych złogów istnieje szansa na ich samoistne wydalenie. Ten proces mogą ułatwić zioła o właściwościach  rozkurczowych i przeciwzapalnych np. ziele glistnika (Herba Chelidonii), owoc kopru włoskiego (Fructus Foeniculi) i ziele krwawnika (Heerba Millefolii). Preparaty ziołowe stosowane, jako kompleks o właściwościach moczopędnych, saluretycznych, rozkurczających i przeciwzapalnych, a w przypadku kamicy przebiegającej z zakażeniem dróg moczowych, również o właściwościach przeciwbakteryjnych mogą skutecznie wspomóc proces leczenia.

 

Redakcja Świata Czarnego Teriera


Bibliografia:

zebrane materiały własne oraz:
- Praktyka kliniczna - psy - Hans G. Niemand, Peter F. Suter - (2006);

- Choroby Wewnętrzne Małych Zwierząt, Richard W. Nelson, C. Guillermo Couto, Wydanie Pierwsze Polskie, Tom II;
- Nefrologia i urologia psów i kotów - Christelle Maurey, Cedric Dufayet (2007);

- Wartości referencyjne podstawowych badań laboratoryjnych w weterynarii, Winnicka A., Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2008, wyd. IV poprawione;

- Badanie osadu moczu. Cz. I - Magazyn Weterynaryjny, Łukaszewska J., Popiel J., vol. 14, nr 103, s. 29-32;
- Badanie osadu moczu. Cz. II - Magazyn Weterynaryjny, Łukaszewska J., Popiel J. vol. 14, nr 107, s. 72-74;

- Kamica cystynowa u psów - Magazyn Weterynaryjny, Carl Osborne i wsp., vol. nr 6, 1996 rok;

- Leki z Bożej apteki - Edyta Uberhuber, Jan Schulz, Wydawnictwo: Nowe Spojrzenia 2011 rok;

- Atlas osadu moczu. Techniki badawcze i interpretacja wyników.  Sabine Althof, Joachim Kindler, [red. wyd. pol.] Maria Mantur, Wydawnictwo Sapota, Wrocław 2005, wyd.1;

- Linkage Analisys with an interbreed backcross maps Dalmatian hyperuricosuria to CFA03 - N.Safra, R.H.Schaible, D.L.Bannasch - Mammalian Genome Volume 17 (2006);

- Mutations in the SLC2A9 Gene Cause Hyperuricosuria and Hyperuricemia in the Dog" opublikowany w PLoS Genet. 2008 November; 4(11): e1000246, autorzy: Danika Bannasch, Noa Safra, Amy Young, Nili Karmi, R. S. Schaible i G. V. Ling;

- Stalking stones: An overview of canine and feline urolithiasis. Mary Bowles, DVM, DACVIM, Oct 1, 2008 Veterinary Medicine;

- Nephrology and Urology of Small Animals. Edited by Joe Bartges andDavid J. Polzin. 2011 Blackwell Publishing Ltd;

- Urinary Stones in Small Animal Medicine A Colour Handbook. Albrecht Hesse, Prof. Dr, Reto Neiger, Prof. Dr, Manson Publishing 2009.

rycina nr 1 i nr 3 pochodzi z ze stron Wikipedii.

strony www:
www.acvs.org/AnimalOwners/HealthConditions/SmallAnimalTopics/Urolithiasis(UrinaryStones);

http://www.laboklin.de/frame.php?lang=pl.;

http://www.the-kennel-club.org.uk/services/;

http://brtca.org/default.aspx

http://www.cvm.umn.edu

WARTO RÓWNIEŻ PRZECZYTAĆ:

- Hyperuricosuria - wielkie słowo i nie mniejszy problem... pierwsze schorzenie tła genetycznego zdiagnozowane u CTR-a

- Baza psów i suk zbadanych w kierunku hyperuricosurii

- Hyperuricosuria - fakty i mity

- Co tkwi w kropli moczu? - Znaczenie diagnostyczne badań moczu

- Postępowanie dietetyczne z CTR-ami obciążonymi hyperuricosurią

- Kamica moczowa u psów, nowoczesne metody diagnozowania;

- Wyniki badań kamieni moczowych u psów, 5 lat diagnostyki.

 

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768