O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Męska sprawa - wnętrostwo u psów

 

Wnętrostwo (kryptorchizm) swoją nazwę zawdzięcza kombinacji dwóch greckich słów: "kriptos" (ukryty, zakryty) i "orchis" (jądro), co dosłownie daje nam "ukryte jądro". Jest to zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się niezstąpieniem jednego (wnętrostwo jednostronne)  lub obydwu (wnętrostwo obustronne) jąder do moszny. Problem ten u wielu osobników płci męskiej reprezentujących różne gatunki zwierząt obserwowany i opisywany był już przed wieloma wiekami np. Graaf opierając się o dane pochodzące z początków XVI wieku opisywał to schorzenie, jako problem występujący u mężczyzn, psów i baranów już w 1668 roku. Wśród ssaków (w porównaniu z innymi gatunkami) wnętrostwo najczęściej występuje u ogierów, kocurów, psów i knurów.

 

Z piśmiennictwa wynika, że wnętrostwo występuje u 0.8 do 15% psów, przy czym 75% zwierząt obciążonych wnętrostwem wykazuje wnętrostwo jednostronne (częściej prawostronne). Schorzenie to diagnozowane jest u młodych samców różnych ras, przy czym u ras małych i miniaturowych ryzyko wystąpienia tej wady wzrasta trzykrotnie w porównaniu z rasami należącymi do innych grup wielkościowych.  Znacznie częściej schorzenie występuje też u psów rasowych o wysokim inbredzie, aniżeli u mieszańców. Zaburzenie to ma charakter dziedziczny, jednak wśród naukowców trwają spory, co do ostatecznego sposobu przekazywania schorzenia na potomstwo. Spekuluje się, iż jest to cecha o rozkładzie nieciągłym, uwarunkowanym poligenicznie lub cecha autosomalna recesywna sprzężona z płcią. 

 

Układ rozrodczy psa

Układ płciowy, to zespół narządów, dzięki którym możliwe jest rozmnażanie, a co za tym idzie, istnienie gatunku. Układ rozrodczy jest jedynym układem w psim organizmie, który uwzględnia różnice między samcem (psem), a samicą (suką).

W skład układu rozrodczego psa wchodzą:

  1.  narządy rozrodcze wewnętrzne:

    • parzyste jądra (produkują plemniki);

    • drogi płciowe wyprowadzające:

      • parzyste najądrza (stanowią magazyn dla wyprodukowanych plemników);

      • parzyste nasieniowody (służą do szybkiego przesuwania nasienia do cewki moczowej);

      • cewka moczowa męska (wspólny przewód wyprowadzający mocz i nasienie na zewnątrz);

    • gruczoły płciowe dodatkowe:

      • gruczoł krokowy (wytwarza płyn, który odżywia i transportuje spermę oraz zawiera substancje hormonalne);

  2. narządy rozrodcze zewnętrzne:

    • prącie (narząd kopulacyjny służący do wprowadzania nasienia do narządu rodnego suki oraz do wydalania moczu);

    • wytwory skóry:

      • moszna (worek skórny położony pomiędzy udami, pod odbytem, w którym znajdują się jądra);

      • napletek (fałd skórny osłaniający częściowo lub całkowicie żołądź prącia).

 

Jądra występują w formie parzystej i pełnią funkcję samczych gruczołów płciowych, które u psa są stosunkowo nieduże, aczkolwiek ich ostateczny rozmiar uzależniony jest oczywiście od samej wielkości psa. Oba jądra mają nieco jajowaty kształt i są doskonale wyczuwalne w worku mosznowym. Moszna jest uwypukleniem ściany brzucha zbudowanym ze skóry, tkanki podskórnej i bez problemu można ją u samca znaleźć w tylnej części ciała, pomiędzy udami i pod odbytem. Warto zwrócić uwagę na położenie jąder. Nie przypadkowo umieszczone są one w mosznie, czyli jakby "na zewnątrz" organizmu, a nie np. w jamie brzusznej, co przecież mogłyby zapewnić im lepszą ochronę chociażby przed urazami. Takie zewnętrzne położenie jąder ma za zadanie spowodować, że ich temperatura jest o kilka stopni niższa niż temperatura wnętrza organizmu, która w warunkach fizjologicznych wynosi około 37.5-39°C. Jest to ważne ponieważ produkcja plemników (spermatogeneza) wymaga do prawidłowego przebiegu temperatury około 35-35.5°C, czyli zdecydowanie niższej, niż normalna temperatura psiego ciała. Tylko w takiej, nieco obniżonej temperaturze produkcja plemników zachodzi w prawidłowy sposób. Udowodniono, że podwyższona temperatura powoduje apoptozę komórek, z których powstają plemniki i właśnie z tego powodu jakość nasienia z przegrzanych jąder się obniża, a liczebność plemników maleje.

Skoro wspomnieliśmy o spermatogenezie, to powinniśmy sprecyzować, że produkcja plemników jest głównym zadaniem jąder, aczkolwiek nie wolno zapominać o tym, że narządy te pełnią również funkcję gruczołów wydzielania wewnętrznego i produkują hormony płciowe, czyli androgeny.

 

Determinacja płci ze szczególnym uwzględnieniem formowania płci męskiej

Mechanizmy kontrolujące proces determinacji płci dotyczą wszystkich organizmów rozdzielnopłciowych. Podobnie jak inne ssaki, tak i psy w prawidłowo przebiegającym procesie ontogenezy rozwijają się w kierunku żeńskim (samice) lub męskim (samce). Na wczesnym etapie rozwoju, psi embrion niezależnie od genotypu ma zdolność rozwinięcia się w samicę lub samca. W zdecydowanej większości przypadków proces różnicowania przebiega poprawnie i bez zakłóceń, jednak zdarza się, iż w wyjątkowych sytuacjach proces ten ulega zakłóceniu, a na świat przychodzi osobnik posiadający cechy zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej zwany obojnakiem.

 

A wszystko rozpoczyna się od komórek rozrodczych, które są wyjątkowymi komórkami, bo dzięki nim możliwe jest rozmnażanie płciowe, a więc przedłużanie istnienia gatunku oraz przekazywanie genów kolejnym pokoleniom. Powstają one na drodze skomplikowanego podziału komórkowego zwanego mejozą, a wszystkie ich komórki prekursorowe tworzą szereg komórek germinalnych lub komórek linii płciowej. Pierwszymi z komórek linii płciowej są komórki prapłciowe (PGC, primordial germ cells), które posiadają materiał genetyczny z zakodowaną płcią genetyczną, niemniej jednak są one niezróżnicowane płciowo na poziomie morfologicznym i w takim stanie wnikają do gonad także jeszcze niezróżnicowanych płciowo.

 

Najbardziej istotny przejaw płci jest umiejscowiony w chromosomach płciowych psa obecnych we wszystkich komórkach ciała. Samica posiada dwa chromosomy X (78 XX), a samiec posiada jeden chromosom X i jeden Y (78 XY). U psa występuje 38 par chromosomów autosomalnych i jedna para chromosomów płci, która odpowiada za determinację płci. Łącznie kariotyp psa tworzy 39 par chromosomów. W determinacji płci ssaków, a zatem i psa, decydującą rolę odgrywa niewielkich rozmiarów chromosom Y, który zawiera geny pełniące kluczową funkcję w rozwoju płci męskiej. W zasadzie płeć zostaje zdeterminowana już w momencie zapłodnienia i zależy od tego, z którym plemnikiem ostatecznie połączy się komórka jajowa (zawierającym chromosom X, czy zawierającym chromosom Y). Stąd też nie trudno się domyślić, iż skoro tylko samiec posiada układ XY, to w rzeczywistości tylko on może mieć wpływ na płeć szczeniąt. Zgodnie z tym, obecność dwóch chromosomów X lub jednego X i jednego Y w genomie stanowi o tak zwanej płci genetycznej (chromosomowej). Na pozór jest to fakt oczywisty i wydawałoby się sprawa prosta. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy uświadomimy sobie, że za cechy odpowiedzialne są geny lub ich grupy, a chromosom jest tylko pewnym wygodnym sposobem ich upakowania. Rodzaj płci, jaki ostatecznie dany organizm wykształci, zależy bowiem od genów, jakie chromosom niesie i odpowiedniego bodźca, który proces kształtowania płci wywoła.

 

Zapłodnienie komórki jajowej przez plemnik z chromosomem Y spowoduje powstanie zygoty, która genetycznie jest predysponowana do rozwoju w kierunku męskim. Na wczesnym etapie rozwoju zarodkowego pierwotne gonady (gruczoły płciowe), tworzą się po obu stronach zarodka ze śródnerczy, które są także zawiązkami nerek i nadnerczy.  W początkowym etapie powstania gonad formują się listwy płciowe (grzebienie płciowe), które wykształcają się z nabłonka mezenchymalnego na powierzchni śródnerczy. W dalszym przebiegu ciąży zanika błona podstawna nabłonka listwy płciowej, a komórki nabłonka penetrują do leżącej pod nim mezenchymy. Zagęszczone pasma komórek nabłonka mezenchymalnego tworzą sznury płciowe. W kierunku zawiązków gonad wędrują komórki prapłciowe niosące podstawową informację z zakodowaną płcią genetyczną. Komórki te dzięki zdolności do ruchów ameboidalnych migrują wzdłuż środkowej linii zarodka, pod nabłonek przyśrodkowej części śródnercza, gdzie intensywnie namnażają się. Od tego momentu zawiązek gonady zbudowany jest z komórek somatycznych, pochodzących z proliferującego nabłonka celomatycznego oraz z komórek linii płciowej. Na tym etapie rozwoju struktura gonady nie ma jeszcze cech charakterystycznych dla płci (gonada niezróżnicowana), a jej wyjątkowość polega na tym, że w zależności od ekspresji różnych genów może rozwijać się w kierunku wykształcenia jąder bądź jajników.

 

Początkowo zawiązki gonad są niezróżnicowane płciowo, gdyż ulegają w nich ekspresji identyczne geny niezależnie od płci genetycznej. Za ostateczne różnicowanie się gonad w okresie życia płodowego odpowiada około 15 genów. W niezróżnicowanej gonadzie aktywne pozostają m.in. następujące geny: WT1 (Wilms tumour suppressor 1), SF1 (steroidogenic factor 1), SOX9 (transcription factor protein gene), SRY (sex determining region Y - region determinujący płeć na chromosomie Y), FGF9 (fibroblast growth factor 9). Jak już wspomnieliśmy wyżej, przekształcenie się gonady niezróżnicowanej w jądro zależy od obecności i aktywności chromosomu Y. Na krótkim ramieniu chromosomu Y w obrębie obszaru determinującego rozwój jądra (testes determing factor - TDF) zidentyfikowano gen SRY, w którego obecności część rdzenna niezróżnicowanej gonady rozwija się w jądro. W toku prowadzonych badań okazało się, iż gen SRY jest najważniejszym genem na chromosomie Y, bowiem to on uruchamia kaskadę procesów prowadzących do wykształcenia się płci męskiej. Gen SRY zbudowany jest z pojedynczego eksonu i koduje informację o peptydzie składającym się z ponad 200 aminokwasów. Czynnik SRY wygina łańcuch DNA w odpowiednim miejscu, doprowadzając do zmiany w ekspresji genów. W ten sposób włącza męski szlak molekularny kierujący różnicowaniem pewnej części somatycznych komórek gonady w komórki Sertolego.

 

W rosnącej gonadzie można wyróżnić część korową i rdzeniową, gdzie ta druga bardzo dynamicznie rozwija się w gonadzie różnicującej się w kierunku jądra. Jednym z pierwszych objawów różnicowania się gonady w kierunku jądra jest powiększenie obwodowych części sznurów płciowych, które następnie rozdzielają się na sznury potomne tworząc pierwotne kanaliki plemnikotwórcze (nasienne) jądra. Przyśrodkowe części sznurów łączą się i tworzą sieć jądra, która z kolei łączy się z kanalikami śródnercza. Powstaną z nich przewody odprowadzające jądra i najądrze. W pierwotnych kanalikach jądra pojawiają się pierwotne komórki Sertolego, które ostatecznie różnicują się w komórki podporowe kanalika nasiennego (Sertolego). Komórki te na wczesnych etapach ciąży zaczynają syntetyzować białkowy hormon MIS (müllerian inhibiting substance), który powoduje zanik przewodów Müllera (przyśródnerczowych). Równocześnie w wyniku rozrostu mezenchymy pomiędzy sznurami płciowymi kształtuje się tkanka śródmiąższowa jądra, w której rozwijają się naczynia krwionośne. W komórkach Sertolego dochodzi do ekspresji genu DHH (Desert Hedgehog), którego produkt białkowy wpływa na migrację i różnicowanie się komórek mezenchymalnych w komórki śródmiąższowe Leydiga oraz indukuje geny steroidogenezy. Komórki Leydiga rozpoczynają biosyntezę testosteronu, za której pobudzenie w tym okresie odpowiedzialna jest głównie gonadotropina wytwarzana w kosmówce łożyska. Wydzielanie testosteronu przez komórki Leydiga determinuje różnicowanie męskich wewnętrznych narządów płciowych z przewodów śródnerczowych Wolffa oraz zewnętrznych narządów płciowych z zatoki moczowo-płciowej, ale dzieje się to dopiero po przekształceniu testosteronu do dihydrotestosteronu (DHT) przy udziale enzymu 5α-reduktazy. Ponadto komórki Leydiga wytwarzają descendynę - insulinopodobny czynnik wzrostu 3 (INSL3) niezbędny w procesie zstępowania jąder.

 

Od momentu wyróżnienia cech płciowych zewnętrznych i wewnętrznych indukowanych poprzez hormony produkowane w gonadach mamy do czynienia z kształtowaniem się płci somatycznej. Różnicowanie to dotyczy także wykształcenia różnic w budowie mózgu samca i samicy, z których wynika płeć psychiczna zwierzęcia z charakterystycznymi zachowaniami dla samca i samicy.

 

Jak widać z wyżej przedstawionych informacji, proces różnicowania się gonad możliwy jest dzięki aktywacji i dezaktywacji odpowiednich genów w komórkach zawiązków gonad. Udział i działanie hormonów w tym zjawisku jest procesem wieloetapowym i bardzo skomplikowanym. Ostatecznie, zmiana wywołana działaniem danego hormonu przejawia się aktywacją lub inhibicją czynników transkrypcyjnych wiążących się z odpowiednimi regionami DNA i regulującymi ekspresję odpowiednich genów w komórce. Te procesy decydują o pojawianiu się lub zaniku odpowiednich białek kształtujących cechy poszczególnych komórek.

 

Proces zstępowania jąder

W czasie rozwoju embrionalnego jądra znajdują się w jamie brzusznej, w okolicy nerek. W toku rozwoju płodowego oraz pod wpływem czynników genetycznych i hormonalnych, począwszy od 42 dnia ciąży, jądra zaczynają przemieszczać się w obszarze jamy brzusznej w okolicę pachwiny, na skutek zwiększania się długości jądrowodu oraz poprzez uwstecznienie się więzadła zawieszającego jądro. Ten aktywny proces należy wiązać z czynnością jądra płodowego wytwarzającego descendynę, androgenowo niezależnego czynnika wzrostu (INSL3), który powoduje wzrastanie jądrowodu. Komórki Sertolego płodowego jądra wydzielają MIS (müllerian inhibitory substance) mający wpływ na rozwój jądrowodu. W momencie narodzin jądra szczeniaka znajdują się cały czas wewnątrz brzucha. Aby jednak jądra mogły funkcjonować prawidłowo muszą zostać umieszczone w mosznie.

 

 

W 4-5 dniu życia rozpoczyna się etap zstępowania jąder z okolicy pachwinowej do moszny pod wpływem androgenów wytwarzanych przez komórki Leydiga płodowego jądra. Ostatecznie nie ustalono czy androgeny - testosteron i dehydrotestosteron działają bezpośrednio, czy pośrednio na rozwój i migrację jądrowodu, powodując ostateczne zejście jądra do moszny. Jądrowód, który łączy gonadę (jądro i najądrze) z okolicą pierścienia wewnętrznego kanału pachwinowego stanowi element, który ukierunkowuje zstępowanie jądra przez kanał pachwinowy do moszny. Jednak do zainicjowania tego procesu potrzebny jest bodziec. Istniejący w okolicy krzyżowej rdzeniowy ośrodek (spinal nucleus) z obecnością androgennych receptorów, przez nerw płciowo-udowy stymuluje rozwój i dojrzewanie jądrowodu. Czynnikiem powodującym transmisję jest neuropeptydowy przekaźnik uwalniany w nerwie płciowo-udowym (calcitonin gen-related peptide - CGRP).

 

 

Obecnie przyjmuje się, że proces zstępowania jąder do moszny jest wieloprzyczynowy, a w jego mechanizmie biorą udział:

  • nieproporcjonalny rozwój zarodka;

  • jądrowód;

  • ciśnienie śródbrzuszne;

  • dojrzewanie najądrza;

  • obecność receptorów androgennych w tzw. końcowych narządach, reagujących na hormonalną czynność osi podwzgórze-przysadka-jądro;

  • prawidłowa czynność wydzielnicza komórek Leydiga i Sertolego jądra płodowego.

W miarę jak szczenię rośnie, jądra pod wpływem ww. czynników stopniowo przemieszczają się przez otwarty kanał pachwinowy w kierunku worka mosznowego. Około piątego dnia życia jądra powinny przekroczyć wejście do kanału (pierścień pachwinowy wewnętrzny), a ostateczne zstąpienie jąder do moszny powinno zakończyć się ok. 7-14 dnia życia szczenięcia. Kanał pachwinowy jest otwarty do około 8 tygodnia życia szczenięcia. Przez ten czas jądra mogą jeszcze wędrować w kierunku jamy brzusznej (tzw. jądro wędrujące), jeżeli przepustowość kanału pachwinowego im na to pozwala. Po tym czasie kanał pachwinowy zarasta i w wieku około 6 miesięcy zostaje całkowicie zamknięty. Szczenię w wieku 6 tygodni powinno mieć dwa jąderka umieszczone w mosznie.

 

O CHOROBIE

 

Co to jest wnętrostwo?
Z wnętrostwem mamy do czynienia wtedy, gdy w określonym czasie jedno jądro nie zstąpi do worka mosznowego (wnętrostwo jednostronne) lub obydwa jądra nie zstąpią do worka mosznowego (wnętrostwo obustronne). Wnętrostwa nie należy mylić z monorchizmem, czyli całkowitym (wrodzonym) brakiem jednego jądra i anorchizmem, czyli (wrodzonym) całkowitym brakiem obydwu jąder.

 

Różne są zdania, co do tego, od kiedy powinniśmy samca uznać za wnętra. Zgodnie z informacjami podawanymi w fachowej literaturze jądra powinny się znaleźć w mosznie zanim szczenię skończy 6 tydzień życia, a czasami termin ten jest przesuwany do 8-10 tygodnia życia zwierzęcia. Brak jednego lub obydwu jąder w mosznie u trzy miesięcznego szczenięta pozwala szacować, iż prawdopodobieństwo zejścia jądra lub jąder w kolejnych tygodniach będzie minimalne. Z pewnością samca, u którego stwierdzimy brak jednego lub obydwu jąder w wieku powyżej 6 miesięcy powinniśmy uznać za wnętra, bowiem u większości psów w tym wieku pierścień pachwinowy ulega zamknięciu, uniemożliwiając tym samym przemieszczenie jądra/er z brzucha do kanału pachwinowego. Należy również zaznaczyć, że to kiedy jądro/a zstąpi/ą zależy również od różnic rasowych, osobniczych, a nawet danej linii hodowlanej. Zdarza się więc, że u niektórych psów proces zstępowania jądra/er będzie trwał nawet do szóstego miesiąca życia  i będzie to dla nich całkiem normalne!. W tym miejscu chcielibyśmy jeszcze przypomnieć, że niezstąpione jądro/a nie można utożsamiać z ich całkowitym (wrodzonym) )brakiem, bowiem jest całkiem oddzielne zaburzenie, które występuje wśród psów bardzo rzadko. Zgodnie z danymi statystycznymi w 75% diagnozowane jest wnętrostwo jednostronne i prawie dwa razy częściej jest to wnętrostwo prawo-stronne. "Uwięzione" jądro/a zostaje/ą zatrzymane na terenie jamy brzusznej (wnętrostwo brzuszne), w kanale pachwinowym (wnętrostwo pachwinowe) lub w tkance łącznej przed moszną. W rzadkich przypadkach jądra mogą przemieścić się w inne okolice. U około 70% psów dotkniętych tą wadą znajduje się ono w kanale pachwinowym.

 

Rasy predysponowane
Z piśmiennictwa wynika, że wnętrostwo występuje u 0.8 do 15% psów. Schorzenie to diagnozowane jest u młodych samców różnych ras, przy czym rasy zaliczane do grupy małych i miniaturowych są prawie trzykrotnie częściej narażone na wystąpienie tej wady, niż psy z pozostałych grup wielkościowych. Ponadto schorzenie występuje częściej u psów rasowych o wysokim inbredzie, aniżeli u mieszańców.


Rasy obciążone największym ryzykiem pojawienia się wnętrostwa to:

  • pudle;

  • yorkshire terier;

  • jamniki miniaturowe;

  • cairn terier;

  • maltańczyk;

  • pekińczyk;

  • chihuahua;

  • pomeranian;

  • whippet;

  • buldog angielski;

  • sznaucery miniaturowe oraz:

  • bokser;

  • owczarek niemiecki;

  • husky syberyjski;

  • owczarek szetlandzki;

  • bobtail.

Przyczyny wnętrostwa

Mimo szeroko zakrojonych badań, ostateczne przyczyny odpowiedzialne za występowanie tego schorzenia u psów nie zostały jak dotąd poznane. Naukowcy zajmujący się tą problematyką są zgodni, co do tego, że wnętrostwo z pewnością ma podłoże genetyczne i jest cechą dziedziczoną, która jako cecha ograniczona płcią dziedziczy się w dość skomplikowany sposób i przekazywana jest również przez płeć przeciwną. Nadal jednak spory dotyczą tego, jakie geny i w jakiej ilości są zaangażowane przy jego powstawaniu. Nie zostało to dotąd jednoznacznie wyjaśnione. Elżbieta Junkiewicz w pracy pt. "Podstawy genetyki", Kraków 1986 "Dziedziczenie cech ograniczonych płcią" podaje: "(...) Cecha ograniczona płcią/ograniczona do jednej płci/jest genetycznie uwarunkowana, ale przejawia się tylko u jednej płci mimo, że geny na tę cechę przekazywane są potomstwu przez obojgu rodziców - np. wnętrostwo jedno lub obustronne u psów. Nie jest jeszcze udowodnione czy cecha ta warunkowana jest przez 1 parę alleli, czy też przez wiele genów. Nie ma wątpliwości, że jest to cecha dziedziczna, prawdopodobnie autosomalna. (..)".  F. B. Hutt, znany genetyk amerykański w wydanej w 1979 roku w Nowym Jorku "Genetyce dla hodowców psów" napisał:"(...) Wydaje się obecnie możliwe, że wnętrostwo jest uwarunkowane licznymi genami, a prawdopodobnie nawet przyczynami poza genetycznymi (...)". Dodatkowo, w zależności do jakich sięgniemy opracowań, pojawiają się różne teorie na temat innych czynników (niegenetycznych) determinujących ujawnienie się schorzenia. Współcześnie przyjmuje się, że etiologia wnętrostwa jest wieloczynnikowa. Składają się na nią zarówno zaburzenia genetyczne i endokrynologiczne, jak i anatomiczne (mechaniczne), środowiskowe i inne. W literaturze najczęściej podaje się następujące czynniki:

  • genetyczne:

    • mutacje w bliżej, jak dotąd nie poznanych genach;

    • wady wrodzone o podłożu genetycznym:

      • przepuklina pachwinowa;

      • przepuklina pępkowa;

      • zwichnięcie rzepki;

  • endokrynologiczne m.in.

    • wpływ androgenów (zmniejszona produkcja, niedobór, ograniczone działanie);

    • wpływ estrogenów (nadmiar);

    • wpływ INSL3 (niedobór);

    • wpływ MIS (niedobór);

    • wpływ gonadotropin - FSH folikulotropiny i (LH) lutropiny (niedobór);

  • anatomiczne (mechaniczne):

    • zbyt krótki powrózek nasienny;

    • słaby lub zbyt długi jądrowód;

    • nieprawidłowy przyczep jądrowodu zarówno do jądra, jak i do moszny;

    • zbyt duży rozmiar jądra w stosunku do kanału pachwinowego;

    • zbyt mały rozmiar jąder i ich zejście, a następnie nieodwracalne cofnięcie się jąder jeszcze przed zamknięciem kanału;

    • zbyt ciasny kanał pachwinowy, przez co jądro nie może zstąpić do moszny;

    • rozluźnienie kanału pachwinowego, co umożliwia cofanie jądra do jamy brzusznej;

    • nieprawidłowo zbudowane lub źle połączone z jądrem najądrze;

    • zaburzenia ciśnienia śródbrzusznego;

  • środowiskowe (oddziałujące na płód w łonie matki lub po porodzie bezpośrednio na organizm szczenięcia):

    • pestycydy;

    • estrogeny;

    • tworzywa sztuczne;

    • fitoestrogeny.

Diagnoza
Diagnoza wnętrostwa opiera się przede wszystkim na palpacyjnym badaniu moszny oraz pachwin. Podczas tego badania u prawidłowo rozwiniętego 7-8 tygodniowego szczenięcia powinny być wyczuwalne dwa jąderka umieszczone w mosznie. U psów rasowych praktycznie pierwsza taka diagnoza jest stawiana w momencie przeprowadzania odbioru szczeniąt, który zazwyczaj ma miejsce między 6, a 8 tygodniem życia szczeniąt. Specjalna komisja hodowlana złożona z wyznaczonych 2-3 członków Oddziału ZKwP, do którego należy hodowca, opisując indywidualnie każde szczenię ocenia jego kondycję ogólną, zgodność ze wzorcem i m.in. sprawdza obecność w mosznie jąder u szczeniąt płci męskiej, które powinny być tam obecne. W przypadku stwierdzenia braku jednego lub obydwu jąder u jakiegokolwiek szczenięcia płci męskiej, wada ta wpisywana jest w protokół przeglądu miotu, a hodowcy zaleca się dalszą obserwację takiego szczenięcia i przeprowadzenie pełnej diagnozy przez lekarza weterynarii.

 

W tym miejscu warto zaznaczyć, iż stwierdzenie wnętrostwa tylko i wyłącznie w trakcie przeglądu miotu obarczone jest nieznacznym marginesem błędu. W sytuacjach dyskusyjnych zaleca się powtórzenie oceny obecności jąder w mosznie w innym terminie lub w bardziej sprzyjających warunkach. Najczęściej do mylnych ocen dochodzi w momencie gdy:

  • do przeglądu przedstawiane są zbyt młode szczenięta (rekomendowany wiek 7-8 tydzień);

  • jądra są bardzo małe i tym samym słabo wyczuwalne (szczególnie dotyczy ras miniaturowych);

  • szczenięta są otłuszczone (przed kolejnym badaniem należy je doprowadzić do optymalnej wagi);

  • w trakcie oceny szczeniętom towarzyszy silny stres, liczne emocje lub zimno (należy zapewnić optymalne warunki);

  • osoba sprawdzająca obecność jąder włada małym doświadczeniem w tym temacie.

Z pewnością stwierdzenie wnętrostwa u szczenięcia poniżej 8-go tygodnia życia powinno być dla hodowcy sygnałem w celu prowadzenia dalszej obserwacji takiego zwierzęcia. Czasami zdarza się, że proces zstępowania jądra lub jąder może być opóźniony lub te obecne już w mosznie mogą okresowo jeszcze wędrować. Zapewnienie szczenięciu optymalnych warunków bytowych i żywienia, a także prawidłowej dawki aktywności ruchowej i ewentualny masaż okolic podbrzusza w kierunku moszny mogą zdecydowanie pomóc w ostatecznym zejściu i umiejscowieniu jądra lub jąder w mosznie. Brak jądra lub jąder powyżej 8-go tygodnia życia jest bezwzględnym wskazaniem do odwiedzenia gabinetu weterynaryjnego w celu podjęcia stosownych kroków diagnostycznych.

 

Lekarz weterynarii również w pierwszej kolejności przebada szczenię palpacyjnie w celu wyczucia i określenia miejsca położenia każdego z jąder. Jeśli za pomocą badania palpacyjnego lekarz nie wyczuje miejsca położenia niezstąpionego jądra (lub jąder), to w zależności od możliwości kliniki, lekarz może posłużyć się dodatkowymi badaniami obrazowymi jak: USG, CT, MRI, angiografia MRI. Podczas gdy wartość diagnostyczna badania wykonanego metodą USG i CT jest rzeczą sporną i kontrowersyjną, tak w przypadku angiografii rezonansu magnetycznego czułość i swoistość badania jest bardzo wysoka. Badanie dokładnie obrazuje miąższ jądra i naczynia splotu wiciowatego, dostarczając informacji o położeniu i strukturze jądra. W przypadku podejrzenia obustronnego wnętrostwa, gdzie jądra nie są wyczuwalne w badaniu palpacyjnym, lekarz może wykonać dodatkowo test stymulacji gonadotropiną kosmówkową (hCG) lub test stymulacji gonadoliberyną (GnRH). Aby prawidłowo przeprowadzić któryś z ww. testów w pierwszej kolejności pobierana jest krew, a następnie podawany jest psu wybrany hormon w ilości dostosowanej do wielkości i wagi zwierzęcia. Po upływie godziny ponownie pobierana jest krew. W obydwu próbkach określany jest poziom stężenia testosteronu. Jeśli po podaniu hormonu nastąpi wzrost stężenia testosteronu we krwi, to lekarz ma potwierdzenie na obecności tkanki jąder i tym samym może uznać dane zwierzę za wnętra.

 

Niekorzystne (z klinicznego punktu widzenia) następstwa wnętrostwa

  • niepłodność całkowita (przy obustronnym wnętrostwie);

  • obniżona płodność (przy jednostronnym wnętrostwie);

  • wysoki wzrost ryzyka (ok. 50%) nowotworzenia w niezstąpionym jądrze lub jądrach. Do najczęściej notowanych zmian należą:

    • guz z komórek Sertolego (sertolioma);

    • guz z komórek Leydiga (leydigioma);

    • nasieniaki (seminoma);

  • wzrost ryzyka wystąpienia skrętu niezstąpionego jądra lub jąder;

  • wzrost ryzyka wystąpienia innych schorzeń genetycznych:

    • przepukliny pachwinowej;

    • przepukliny pępkowej;

    • nawykowego zwichnięcia rzepki;

    • anomalii w budowie prącia i/lub napletka.

Wpływ wnętrostwa na zachowanie psa

Dotychczas nie opublikowano żadnych naukowych doniesień, które udowodniłyby, że zachowanie psów wnętrów odbiega od zachowania zwierząt z normalnie wykształconymi i umieszczonymi w mosznie jądrami. Jądro lub jądra, które zostało/y zatrzymane w jamie brzusznej lub kanale pachwinowym jest/są aktywne hormonalnie i normalnie produkuje/ą męskie hormony. Z tego też powodu pies wnęter zachowuje wszelkie odruchy samcze (zainteresowanie suką w cieczce, chęć kopulacji itd.).

 

Leczenie

Wnętrostwo nie może być lekceważone i pozostawione bez odpowiedniego leczenia. Pies wnęter jedno lub obustronny powinien być w każdym przypadku poddany stosownej terapii. Leczenie należy podjąć już w momencie stwierdzenia wady. W zależności od wieku psa leczenie może być zachowawcze i/lub chirurgiczne.

  • kastracja

    to metoda leczenia wnętrostwa z wyboru. Niezstąpione jądro lub jądra lekarz usuwa chirurgiczne. Zabieg przeprowadzany jest w narkozie. Kastracja psa w przypadku uwięzienia jądra lub jąder w okolicy pachwin nie nastręcza lekarzowi większych trudności, natomiast jądro lub jądra zatrzymane na terenie jamy brzusznej wymagają przeprowadzenia rozleglejszego zabiegu na jamie brzusznej. U jednostronnych wnętrów usunięciu podlega również jądro, które normalnie zeszło do moszny. Zabieg kastracji najlepiej jest przeprowadzić u szczenięcia starszego, niż 6 miesięcy. Po upływie tego czasu samoistne zejście uwięzionego jądra lub jąder z anatomicznego punktu widzenia jest już praktycznie niemożliwe, a zwierzę może zostać ostatecznie uznane za wnętra. Zabieg kastracji jest w zasadzie jedyną metodą, która przeciwdziała możliwości nowotworzenia niezstąpionego jądra lub jąder;

  • chirurgiczne sprowadzenie uwięzionego jądra/jąder do moszny

    jest to pomysł zaczerpnięty z medycyny ludzkiej, gdzie niezstąpione jądro lub jądra przy zastosowaniu odpowiednich technik operacyjnych (przeprowadzanych tradycyjnie lub laparoskopowo) umieszcza się w mosznie. Niestety w przypadku psów operacyjne sprowadzanie jądra lub jąder do moszny jest kwestią dość mocno dyskusyjną, ponieważ sprowadzenie jądra lub jąder nie zapobiega rozwojowi nowotworu, ani nie zmniejsza ryzyka nowotworzenia!. Nawet jeśli operacja się uda i jądro lub jądra zostaną umieszczone w mosznie, to i tak z punktu widzenia hodowli, przydatność takiego samca będzie zerowa i nie powinien on być wprowadzany do hodowli, ponieważ jest nosicielem tej wady i będzie ją przekazywał na swoje potomstwo;

  • leczenie hormonalne

    podobnie, jak chirurgiczne sprowadzenie uwięzionego jądra/jąder do moszny, tak i leczenie hormonalne, z punktu widzenia hodowli psa rasowego jest pomysłem bardzo kontrowersyjnym. Terapia hormonami polega na  podawaniu w odpowiednio dobranych dawkach i odstępach czasowych hormonu hCG lub GnRH. Hormony wpływają na zwiększenie masy niezstąpionego jądra lub jąder i teoretycznie umożliwiają jego (lub ich) samoistne zsunięcie się do worka mosznowego, a potem ze względu na jego (lub ich) masę zapobiegają jego (lub ich) cofaniu się. Skuteczność tej terapii jest jednak niska i przeprowadzenie jej obwarowane jest dwoma podstawowymi warunkami: szczenię nie powinno być starsze, niż 16 tygodni, a jądro lub jądra powinny przemieszczać się w kanale pachwinowym. Zastosowanie terapii hormonalnej u szczenięcia starszego zdecydowanie zmniejsza szansę na uzyskanie oczekiwanego efektu, a związane jest to z naturalnym procesem stopniowego zamykania się pierścieni pachwinowych ograniczających wejście do kanału pachwinowego. Dodatkowo zbyt późno przeprowadzona terapia może przyczynić się do stałego ugrzęźnięcia jądra lub jąder w kanale pachwinowym i wówczas przeprowadzenie zabiegu chirurgicznego sprowadzenia uwięzionego jądra/jąder do moszny lub wykonanie kastracji i tak będzie nieuniknione;

  • metody niekonwencjonalne

    zaliczane są tutaj wszelkie metody leczenia, które wcale lub słabo są akceptowane przez środowiska naukowe zajmujące się weterynaryjną medycyną konwencjonalną opartą na badaniach i dowodach potwierdzonych naukowo. Oczywiście zdarza się, że stosowanie metod alternatywnych, jak chociażby masaży, ziołolecznictwa, akupunktury, czy laseroterapii również może przynieść wymierne korzyści, nie mniej jednak w przypadku wnętrostwa w prasie weterynaryjnej pojawiło się, jak dotąd, zaledwie kilka opisów leczenia wnętrostwa w ten sposób z pozytywnym skutkiem.

Wnętrostwo, a hodowla psa rasowego
Zgodnie ze standardem każdej rasy samiec powinien mieć dwa normalnie rozwinięte jądra umieszczone w mosznie, a brak jednego lub obydwu jąder (wnętrostwo) jest WADĄ DYSKWALIFIKUJĄCĄ takiego osobnika z hodowli. W praktyce oznacza to mniej więcej tyle, iż jeśli w trakcie przeglądu hodowlanego komisja hodowlana stwierdzi u szczenięcia brak jednego lub obydwu jąder w mosznie, to uwaga taka zostanie odnotowana w protokole kontroli miotu. Naturalnie pies taki ma prawo do otrzymania metryki, a później do wyrobienia na jej podstawie rodowodu potwierdzającego jego przynależność rasową. Należy jednak pamiętać, że jako wnęter jest on zwierzęciem odgórnie wykluczonym z hodowli oraz z wystaw organizowanych pod patronatem FCI. Oprócz tego nie może też brać udziału w próbach i konkursach myśliwskich organizowanych przez PZŁ. Każdy zainteresowany szczenięciem z taką wadą, przed jego ostatecznym nabyciem, powinien być poinformowany o wadzie i wynikających z tego konsekwencjach zdrowotnych oraz hodowlano-wystawowych. W przypadkach spornych wystawienie metryki może być przesunięte do momentu ostatecznego potwierdzenia/wykluczenia wnętrostwa.

 

Przyjście na świat szczenięcia wnętra w hodowli psa rasowego stanowi dość istotny problem, ponieważ na dzień dzisiejszy wiemy, że wnętrostwo ma podłoże genetyczne, ale jego dziedziczenie jest dość złożone i niestety nie do końca poznane, a co się z tym wiąże, nie została opracowana żadna skuteczna metoda, która umożliwiłaby całkowitą eliminację osobników niosących wadę z hodowli. Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że wizualnie wada widoczna jest tylko u samców, ale przenoszona jest także przez suki!. Z dużą stanowczością należy podkreślić, że suki hodowlane odpowiadają za wystąpienie wnętrostwa u potomstwa w takim samym stopniu, jak psy - reproduktory. W zasadzie możemy się pokusić o stwierdzenie, że odpowiedzialność leżąca po stronie suk będzie nawet większa, ponieważ z oczywistych powodów obustronny wnęter samiec nie będzie mógł zostać ojcem, a próba legalnego wprowadzenia do hodowli samca wnętra jednostronnego też się nie powiedzie, bo zwierzę takie nie otrzyma ocen kwalifikujących go do hodowli. W obydwu przypadkach samce niosące wadę zostaną wyeliminowane z hodowli i nie przekażą jej na potencjalne potomstwo. Niestety w przypadku suk, które fenotypowo są całkowicie normalne, ale niosą gen wnętrostwa, jakiekolwiek spekulacje na temat możliwości przekazywania przez daną sukę wady na potomstwo są możliwe do podjęcia dopiero wówczas, gdy suka taka dała już mioty, a wśród nich samce obciążone wadą. Niestety, ale nawet taka wiedza, nie przeszkodzi hodowcy, nadal legalnie wykorzystywać sukę podejrzaną o przekazywanie wady w dalszej hodowli. W Polsce nie istnieją żadne przepisy, które by tą kwestię w jakiś sposób regulowały. Zgodnie z tym: pies wnęter nie zdobędzie uprawnień hodowlanych i nie wejdzie do hodowli, ale suka niosącą wadę i poprawna fenotypowo już tak.

 

Jak to zwykle bywa w życiu, tak i w przypadku hodowli psa rasowego, bardzo wiele zależy od postawy właściciela samca oraz suki, bowiem to oni ostatecznie podejmują decyzje o hodowlanym być, albo nie być danego zwierzęcia. Niestety dość niepokojącym zjawiskiem, z którym w ostatnim czasie można zetknąć się w hodowli psa rasowego, jest ingerowanie w naturę i przy wykorzystaniu współczesnych zdobyczy medycyny weterynaryjnej (techniki operacyjne, terapie hormonalne) dokonuje się "naprawiania wnętrów". O ile jeszcze właściciel podejmuje takie działania w trosce o zdrowie swojego podopiecznego, to się nie czepiamy, ale wykonywanie jakichkolwiek ingerencji, tylko po to, by później takie zwierzę wprowadzić do hodowli, to właśnie takie postępowanie uważamy za wysoce nieetyczne i naganne. Nawet jeśli sprowadzone do moszny jądro ma upośledzone funkcje, to u jednostronnego wnętra, drugie jądro jest w stanie produkować plemniki i zwierzę nadal zachowuje jakiś stopień płodności. Po wprowadzeniu takiego psa do hodowli istnieje duże prawdopodobieństwo, że zostanie on ojcem, ale obarczone to będzie bardzo wysoką ceną w postaci dalszego przekazywania wady na potomstwo!. Niektórzy posuwają się jeszcze dalej i chęć bywania na wystawach oraz wprowadzenia samca do hodowli jest u nich tak duża, iż fundują psu implant jądra, który wszczepiony w mosznę do złudzenia naśladuje naturalne jądro. Przy pośpiechu i małym doświadczeniu sędziów wiele takich psów robi uprawnienia i również wprowadzane są one do hodowli. Oczywiście jest to bardzo nieetyczne postępowanie, a praktyki takie po ujawnieniu powinny być surowo karane!

 

Co zatem może zrobić hodowca, który szuka reproduktora do swojej suki? Rozsądek podpowiada, że w momencie stwierdzenia podwyższonej częstotliwości występowania wnętrostwa w danej hodowli lub linii, należałoby całkowicie zrezygnować z powtarzania skojarzeń, w których na świat przyszły samce wnętry, a jeśli mimo to odsetek występowania wady nie spadnie, to należałoby się zastanowić nad sensem dalszego wykorzystywania takiego psa lub suki w swojej hodowli.

 

Kupujemy szczenię - samca

Zakup szczenięcia, to zawsze bardzo ekscytujący moment, a wybór jest szczególnie trudny, gdy nie włada się dogłębną wiedzą z zakresu danej rasy, nie można liczyć na wsparcie doświadczonych i bezstronnych osób, i w zasadzie polega się tylko na opinii hodowcy. Oczywiście, to że ktoś nie ma znajomości albo kynologicznej wiedzy, nie oznacza, iż nie będzie w stanie kupić dobrego jakościowo szczenięcia. Przede wszystkim należy pamiętać o tym, by zdecydować się na hodowlę o ogólnie dobrej renomie. Do tego już w momencie pierwszych rozmów z hodowcą należy jasno sprecyzować swoje oczekiwania względem szczenięcia. To bardzo pomaga poznać hodowcy preferencje przyszłego właściciela i pozwala dobrać dla niego odpowiednie szczenię. Jeśli ma być to szczenię płci męskiej, które będzie zwierzęciem pełnowartościowym tzn. w dniu zakupu będzie zdrowe, w dobrej kondycji i nie będzie wykazywało żadnych wad dyskwalifikujących go z przyszłej hodowli, to w ramach własnych możliwości należy samemu dobrze przyjrzeć się szczenięciu. Takie cechy, jak chociażby: kolor szaty, zgryz i właśnie obecność jąder w mosznie są możliwe do oceny w dniu nabycia szczenięcia. Zawsze można też poprosić hodowcę o okazanie protokołu przeglądu miotu lub dodatkowo wykonanie pisemnej oceny zdrowia psa tzw. świadectwo zdrowia, wydanego przez lekarza weterynarii prowadzącego daną hodowlę. Warto też pamiętać, że podstawowe prawa, jak i obowiązki, zarówno nabywcy, jak i właściciela hodowli, zapewnia odpowiednio skonstruowana i podpisana przez obydwie zainteresowane strony umowa kupna-sprzedaży szczenięcia. W umowie należy zwrócić uwagę na punkt informujący o zakresie odpowiedzialności hodowcy wynikającej z tytułu ujawnionych w późniejszym terminie lub ewentualnie zatajonych wad. Jeśli takiego punktu w umowie nie ma, to przed ostatecznym wyłożeniem gotówki na stół warto jeszcze z hodowcą omówić te kwestie i umieścić w umowie stosowny zapis zadowalający obydwie strony.

 

A co z jednostronnymi lub obustronnymi wnętrami? Oczywiście z przyczyn wiadomych takie samce są odgórnie wykluczone z wystaw i hodowli, a ich wartość hodowlana jest zerowa. Nie mniej jednak, to że nie zrobią oszałamiającej kariery wystawowej i nie przekażą swoich genów dalej, nie oznacza, że nie mogą sprawdzić się w roli najwspanialszego członka rodziny. Dlatego też nabycie takiego szczenięcia powinny rozważyć głównie te osoby, które szukają psa z udokumentowanym pochodzeniem, nie widzą się w roli wystawcy, ani przyszłego właściciela reproduktora. Zazwyczaj hodowcom zależy, aby takie zwierzęta trafiły w bardzo dobre ręce i oferują je za symboliczną cenę, często pokrywającą jedynie koszta odchowu szczenięcia. Oczywiście, przed podjęciem ostatecznej decyzji, należy sobie zdawać sprawę z faktu, jaką wadą jest obciążone zwierzę i jak należy z nim postępować. W stosownym czasie (zazwyczaj po ukończeniu 6-go miesiąca życia) jednostronny wnęter będzie musiał zostać poddany zabiegowi usunięcia uwięzionego jądra oraz jądra obecnego w mosznie, natomiast dwustronny wnęter będzie musiał zostać poddany zabiegowi dwustronnego usunięcia uwięzionych jąder. Zabiegi te wykonuje się profilaktycznie i u wnętrów ze względów zdrowotnych jest to podstawowa metoda lecznicza. Naturalnie, tak jak w przypadku nabywania szczenięcia pełnowartościowego, tak i w przypadku nabywania szczenięcia z wadą warto spisać stosowną umowę kupna-sprzedaży szczenięcia.

 

Redakcja Portalu Świata Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

- zebrane materiały własne i opublikowane na łamach Portalu Świat Czarnego Teriera oraz:

- Uwagi na temat kastrowania psów i kotów, Dejneka J., Niżański W., Magazyn Weterynaryjny 2000 vol. 9 nr 49;

- Nowotwory układu moczowo-płciowego u psów i kotów. Część II. Nowotwory jąder, prostaty i prącia. R. Sapierzyński, Życie Weterynaryjne • 2006 • 81(12);

- Najczęstsze przyczyny niepłodności u psów; Część I. Samiec; D. Bukowska, R. Włodarczyk, J. M. Jaśkowski; Życie Weterynaryjne • 2009 • 84(1);

- Genetyka zwierząt, K. Charon, M. Świtoński, 2004;

- Podstawy genetyki, Dziedziczenie cech ograniczonych płcią; E. Junikiewicz; Kraków 1986;

- Laparoscopy versus parapreputial laparotomy for the treatment of abdominal cryptorchidism in dogs. Penata, C.A. Oviedo i wsp., 7/13 Medicina Veterinaria & Zootecnica;

- Anatomia i fizjologia zwierząt, W. Pilarski i S. Kożniewski, PWRiL 1974;

- Anatomia zwierząt domowych, A. Akajewski, wyd. IV, PWRIl 2004;

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768